51آنچه در گذشته بود. يك نفر آدم، يك مرد كار، يك مرد [يا زن] خدايى كه براى اجتماع، ارزشمند و مفيد باشد». ¹

گفتنى است امروزه انسان‌ها احساس مى‌كنند نياز به محلى دارند كه از نظر بين‌المللى، محلى براى دادرسى، اتحاد ملت‌ها، كنفرانس‌هاى جهانى و رسيدگى به مشكلات بزرگ باشد. شكل‌گيرى سازمان‌هاى بين‌المللى، مانند سازمان ملل متحد، سازمان كشورهاى غير متعهد، همچنين اتحاديه‌هاى منطقه‌اى و فرامنطقه‌اى، نظير اتحاديه اروپا، اتحاديه عرب، اتحاديه كشورهاى مسلمان، مؤيد اين مطلب است. با اين حال، آيا نبايد جهانيان اين نكته را توجه داشته باشند كه اسلام چنين مجمعى را حدود 1400 سال پيش در كنگره حج بنا نهاده است؟!

نكته پايانى فصل

با توجه به دلايلى كه بر جنبه اجتماعى بودن حج مطرح شد، مى‌توان گفت حج فراتر از يك عبادت معمولى است. حتى جنبه جمعى آن دربرگيرنده عبادات ديگر، مانند نماز، نيايش، انفاق، امر به معروف و نهى از منكر، تولى و تبرى و... نيز است. ازاين‌رو شايد جنبه جمعى و اجتماعى حج بر ساير جنبه‌هاى ديگرش برترى داشته باشد؛ زيرا در راستاى زندگى اجتماعى انسان است. افزون