233هيچگونه رسيدگى و دقتى گفت «تركنا الحساب ليوم الحساب؛ فمن بقي عنده شيء من بقية المال فهو له، ومن بقي له شيء عندنا أعطيناه».
و چون غبار و خاك هميشه در «قنات زبيده» مىريزد و موجب سد آب مىشود، هميشه بايد آن را پاك و به اصطلاح لايروبى كرده، و در ازمنۀ مختلفه چندين نفر از «خلفاى عباسى» و «سلاطين چركسى» و «عثمانى»، خصوصاً زوجات و صباياى آنها، اقدام به بنّائى و تعمير «قنات زبيده» نمودهاند، و نظر به فقدان اين گونه وسائل در اين زمان، امسال در «مكه معظمه»، انجمن مخصوصى تأسيس شده بود كه بوسيله جمع كردن اعانه از اهالى و زائرين، اقدام به لايروبى قنات مزبور بكنند.
اين بود مطالبى كه جسته جسته، در ابواب طولانى كتاب «الاعلام باعلام بيتاللّٰه الحرام» تحت نظر من آمد، و با صرفنظر از قسمتهاى غير مهم آن ترجمه، و در اين اوراق براى يادداشت درج نموديم، و اين بود حالت امروزه «قنات زبيده» كه بدان اشاره شد.
وضعيّت مسجدالحرام و كعبه
اما در خصوص وضعيت حاضره «مسجدالحرام» و «كعبه منوره» چون مؤلف كتاب مزبور، خود معاصر با «سلطان مراد عثمانى» بوده است، و از سنه 984 به بعد، اطلاعاتى اظهار نكرده رجوع به كتاب «خلاصة الكلام فى بيان امراء البلد الحرام» نمودم، كه نيز در «مكه معظمه» ابتياع شد، و تاريخ «مكه» را به سال 1304 هجرى، در زمان شرافت «شريف عون» و سلطنت «سلطان عبدالحميد» ختم كرده، و مكشوف گرديد كه در خلال اين سيصدساله اخيره، تغييراتى كلى در وضعيت و بناى «مسجدالحرام» و «كعبه» داده نشده، و فقط جزئى تعميرات و مرمتهائى در آن صورت