558بالا و نيابت، و اگر باشد، طواف از بالا لازم نيست: «ز». البته ذيل اين فرض، لازمۀ پاسخ «ز» است و صريحاً ذكر نشده است.

خلاصه اينكه به اين مسأله، هشت گونه پاسخ داده‌اند. روشن است كه اگر روحانى كاروان حج بخواهد همۀ اين پاسخها را به مردم بگويد، كاروان، معركۀ عظمى مى‌شود! بنابراين در وضع فعلى، راحت‌ترين راه براى يقين به برائت ذمّه (على اىّ حالٍ) كه مطابق احتياط است و با فتواى هيچ كس مخالف نيست، اين است كه «در فرض عدم امكان طواف بر دوش ديگرى در مطاف، معذور هم نايب بگيرد، هم خودش از بالا طواف كند».

روحانىِ كاروان با اين پاسخ مى‌تواند بدون اشاره به اختلافى بودن مسأله و تشتّت افكار زائران، از توابع اختلاف آرا نجات يابد و از سوى ديگر، براى زائر، يقين به برائت ذمّه حاصل مى‌شود.

گفتنى است رئيس شؤون حرمين شريفين گفته است: كف طبقه دوم مسجدالحرام از سقف كعبه 27 سانتيمتر بالاتر است. ¹

بيفزايم كه دوست فاضل و گرامى حجة الاسلام والمسلمين جناب آقاى محمد جواد فاضل لنكرانى مقاله‌اى خواندنى و سودمند در اين زمينه نوشته‌اند كه در مجلۀ ميقات حج، شمارۀ 48 چاپ شده است.

شايسته است در اين موضوع و موضوعات مهم ديگر اينگونه مقالات محققانه نوشته شود و آنقدر دربارۀ آنها بحث شود تا ابهامات مسائل زدوده گردد. يا به حداقل برسد.

امروز در بسيارى از رشته‌هاى علمى همين كه معضلى پيش آيد بزرگان آن رشته همه به آن مى‌پردازند و آنقدر دربارۀ آن پژوهش و بحث و مناقشه مى‌كنند تا روشن شود و ابهامى در آن نماند يا ابهام آن به حداقل برسد. ولى ما در موضوع رمى جمرات و قربانى و مانند آن از مسائل مهم، جز چند مقاله و كتاب، چيزى تأليف و منتشر نكرده‌ايم.

همچنين خوب است اعضاى بعثه‌ها براى بهسازى كتابهاى مناسك حج تلاش و اگر مسامحاتى در آنها هست برطرف كنند، مراجع عظام را از تغييرات جغرافيايى مشاعر