48رها كردن سنگدلى، خِسَّت، غفلت و نااميدى و بازداشتن جانها از فساد و آلودگىها و گناهان است: «و منه ترك قساوة القلب، و خساسة الانفس و نسيان الذكر و انقطاع الرجاء و الامل... و حظر الانفس عن الفساد و... 1 »و «عندما حلقتَ أنك نوبتَ انّكِ تطهّرتَ من الاناس و خرجت من الذنوب؛ كما ولدتكَ امُّك 2».
از ديدگاه مرحوم ملكى تبريزى، حج دارويى الهى و مركّب از اجزاى بسيار نافعى براى بيمارىهاى دل است. اين بيمارىها قلب را از عالم نور بازمى دارد؛ مثلاً خرج كردن در حج، بيمارى بخل را معالجه مىكند و تواضع و خوارى در اعمال حج و طواف و نماز، مرض تكبّر را معالجه مىكنندو ... 3».
سه. توبه و آمرزش گناهان
يكى از راههاى مهم كسب مكارم اخلاقى و زدودن رذايل وآلودگىهاى نفسانى، توبه وبازگشت به سوى خداوند است. توبه موجب آمرزش گناهان و بخشش عاصيان و انس و تقرب به خدا و پاكسازى درون است. انسان در هر زمان و مكان، مىتواند با توبۀ واقعى، به سوى خداوند باز گردد؛ اما اين امر در سفر حج به طور كامل و تمام روى مىدهد و توبۀ انسان به يقين پذيرفته و گناهانش آمرزيده مىشود. در واقع يكى از فلسفهها و بركات عظيم حج، فراهم ساختن امكان بيشتر توبه و جلب رحمت و عفو الهى و خروج گناه كاران از معاصى است. امام رضا (ع) مىفرمايد: «علّة الحج الوفادة، الي الله تعالي ... والخروج من كلّ ما اقترف و ليكون تائباً مما مضي