91
شيعه، در عصر «امام حسن عسكرى عليه السلام »
وقتى كه امام رضا عليه السلام به خراسان آمد سادات علوى، به دلايل گوناگونى به نقاط مختلف كشور پهناور اسلامى مهاجرت كردند. اين مهاجرت از زمانى كه فشار و اختناق براى مقابله با علويان و شيعيان، در عراق، شدت گرفت، رو به گسترش نهاد.
شيعيان ناچار شدند به مناطق امنترى كوچ نمايند. سرزمين عرب، به علّت تسلّط روحيات و طرز تفكّر «اموى»، نمىتوانست جاى مناسبى براى آنان باشد. اما در شرق، بهويژه در ايران زمينههاى مناسبى براى اين هدف وجود داشت. به اينجهت بسيارى از شيعيان به اين سرزمين سرازير شدند و در شهرهايى دور دست و جداى از هم به زندگى پرداختند.
شيعيان نياز مبرمى به ارتباط با يكديگر داشتند؛ به اين دليل كه امام حاضر داشتند. و نيازمند حل پرسشهاى دينى و يافتن راهحلى براى مسائل سياسى و اجتماعى بودند. براى رسيدن به اين هدف، از روشهاى مختلف ارتباط، از قبيل اعزام افراد خاصى نزد امام عليه السلام و تماس با آن حضرت، در ايام حجّ و در مدينه و نيز مكاتبه، استفاده مىكردند.
نيشابور شيعيان فراوانى را در خود جاى داده بود كه ارتباط خوبى با امام عليه السلام داشتند.
اصولاً شرق ايران جزو مناطقى است كه در قرنهاى سوم و چهارم، نام شمارى از اصحاب و علماى مشهور، در تاريخ آن به چشم مىخورد. يكى از اين شخصيتها «فضل بن شاذان» است، كه مقام ارجمندى در ميان صحابه ائمه و علماى شيعه داشته است. غير از نيشابور، «بيهق» و «سمرقند» و «طوس» از محلهاى تجمّع شيعيان بهشمار مىرفت.
يكى از راههاى ارتباط مردم با امام و بالعكس، «وكيل» بود. افرادى كه سابقۀ علمى درخشان و ارتباط استوار با امامان قبلى يا خود آن حضرت داشتند، و مىتوانستند از نظر حديث پشتوانهاى براى شيعيان بهشمار آيند، بهعنوان «وكيل» انتخاب مىشدند.
ايجاد رابطه به شيوۀ مذكور، موجب احياى شيعيان و عدم هضم آنان در جامعۀ «تسنّن» گشت.
آموزههاى شيعى درقالب «كلام» و «حديث» به تمامى جوامع كوچك و پراكنده و دور از قبيل «سمرقند» و «كشّ» فرستاده مىشد. با وجود دور بودن اين مراكز، بسيارى از