17در تمام اين مدت، مسلمانانى كه در شرق اسلامى بودند در عراق اجتماع كرده و از راه عراق به سمت حجاز مىرفتند.
به تدريج و پس از تأسيس بغداد از اهميت كوفه كاسته شد و اين شهر به عنوان مركز خلافت محل اجتماع سالانه كاروان حج بود كه با حمايت دولت عباسى و اميرالحاجى كه از طرف اين دولت منصوب مىشد، به حج مىرفت. اين راه خود مسؤول خاصى داشت كه مىبايست آن را آباد نگاه مىداشت.
در دورانى كه بغداد از مركزيت افتاد، شهر نجف به عنوان مركز اجتماع زائران ايرانى و عراقى خانه خدا بود. اين وضعيت به خصوص از قرن دهم تا اوائل قرن چهاردهم ادامه داشت. اين زمانى بود كه به خصوص دولت صفوى تشكيل شده و سايه اين دولت روى سر عراق گسترانده شد. زان پس حجاج ايرانى به خصوص در بخشهاى مركزى ايران از اين مسير استفاده مىكردند. آنان به خصوص سعى مىكردند در رفت يا برگشت يا هر دو از عتبات نيز بگذرند.
راهى كه به عنوان راه عراق حجاز مورد استفاده قرار مىگرفت از قرن سوم به راه درب زبيده شناخته مىشد. اين راه به دليل آن كه زبيده (م 193) همسر هارون، چشمهها و آبادىهاى فراوانى در آن ايجاد كرده بود، بدين نام ناميده مىشد. راه ياد شده از كوفه به سمت قادسيه و از آنجا از ميان صحراى نفود به سمت حجاز مىرفت. در نقطهاى به نام نقره دو بخش مىشد. بخشى به سمت مدينه و بخشى به سمت مكه مىرفت.
راه عراق به سمت حجاز در سمت عراق هم دو بخش بود. بخشى به سمت بصره مىرفت و بخشى به سمت كوفه يا بغداد يا نجف. به عبارت ديگر يك مسير راه كوفه به حجاز بود و ديگرى راه بصره به حجاز كه يكبار در ذات عرق و بار ديگر در