16تمامى سرزمينهاى اسلامى راهى به سوى مكه گشود.
راههاى مزبور به راههاى اصلى و فرعى تقسيم مىشود، بدين شرح كه گروههايى كه طالب حج از هر شهرى بودند مسيرهايى را مىپيمودند تا به نقطهاى مىرسيدند كه در آنجا كاروانهاى بزرگ شكل مىگرفت. پس از آن، به تدريج مسيرهاى مختلف در شهرهايى كه موقعيت نزديكى به حجاز داشتند به يكديگر متصل مىشدند. زان پس راههاى اصلى حج از آن شهرها آغاز شده و كاروانهاى بزرگ به راه مىافتاد.
در قرون ميانه اسلامى، چند شهر اصلى بودند كه حجاج بقيه مناطق به آن شهرها آمده و از آنجا در كنار ساير حجاج راهى حرمين مىشدند.
1. راه عراق از شهرهاى كوفه و بغداد و نجف
نخستين مسيرى كه از آن بايد به عنوان يك راه كليدى براى حج ياد كرد، راه عراق حجاز است. عراق پس از شام، دومين منطقهاى بود كه به دست مسلمانان فتح شد. به دنبال آن شهرهاى بصره و كوفه پايه گذارى گرديد و شمار زيادى از اصحابپيامبر(ص) و ديگر اعراب مسلمان جزيره العرب براى استمرار فتوحات يا زندگى به عراق آمدند. اين افراد از همين مسير عراق حجاز راهى سكونتگاههاى اصلى خويش شده يا براى زيارت حرمين، به حجاز بر مىگشتند. احتمالا همين راه است كه پيش از اسلام نيز اعراب از آن مسير، به دربار ايران مىآمدند. براى نزديك به دو قرن كوفه مركز ثقل اجتماع كاروان حج براى رفتن به حجاز بود. در اين مسير كه بعدها به نام راه زبيده يا راه جبل نيز شهرت يافت، نام منازلى چون زَرُود، ثَعْلبيه، عُذَيب و قادسيه را ملاحظه مىكنيم و جمعا 27 منزل اصلى در اين مسير وجود داشت.