99

راه حل نخست

شايد بتوان اين دو روايت را بدين گونه جمع نمود كه حديث محمد بن مسلم را حمل بر حال عدم ضرورت و عدم ازدحام نمود و روايت صحيحه حلبى را حمل بر حالت ضرورت و ازدحام طواف كنندگان كرد.

توضيح آنكه، در حديث محمد بن مسلم، نام امام(ع) ذكر نگرديده است و به احتمال قوى روايت از حضرت امام باقر(ع) مى‌باشد و در زمان آن بزرگوار ازدحام جمعيت كمتر از زمان امام صادق(ع) كه حلبى از ايشان حديث نقل كرده است بوده است. چون آنچه مسلم است حلبى پس از محمد بن مسلم مى‌زيسته ايشان از امام كاظم(ع) نيز روايت نقل كرده اند و با فرض ازدياد جمعيت، امام صادق(ع) حكم طواف را در زمان خود كه تراكم جمعيت بيشترى بوده، بيان فرموده است.

بنابراين؛ دو روايت اساسا تعارضى ندارند. ¹

نقد و بررسى:

در نقد و بررسى اين راه حل در جمع عرفى بايد گفت كه: اولاً؛ هيچ قرينه‌اى بر اينكه روايت محمدبن مسلم از امام باقر(ع) است، وجود ندارد،چون جناب «محمدبن مسلم» از اصحاب امام پنجم و ششم هر دو است. ²ثانياً؛ اين جمع، «جمع عرفى» نيست و بلكه تبرّعى است، زيرا اين جمع مبتنى بر اين است كه اثبات شود در حد فاصل زمانى وجود مقدس امام باقر(ع) و امام صادق(ع)، ازدياد جمعيت پديد آمده و يا آنكه وضعيت اقتصادى مردم به گونه‌اى تغيير كرده كه جمعيت حج گزاران بيشتر گرديده است. در حالى كه اثبات چنين امرى از نظر تاريخى امكان نداشته و قرائنى نيز بر صحت آن در دست نداريم. پس نمى‌توانيم با طرح چنين احتمالى، رفع تعارض بين اين دو روايت كنيم.