116صاحب جواهر - ره - نيز ملاك را مقام حقيقى دانسته است. وى، فرموده: ظاهر اين است كه مسافت ميان خانه و مقام حقيقى در طواف است. ¹

دوم. ملاك مقام عرفى است.

محدث بزرگوار شيخ يوسف بحرانى - ره - فرموده: در نظر عرف، مقام عبارتست از سنگ بناى اطراف آن و فقها نيز اين معنا را در كلماتشان استعمال كرده اند؛ «يطلق على جميعه مع ما فى داخله المقام عرفا، و ربما استعمله الفقهاء فى بعض عباراتهم.» ²و همين مطلب چه بسا منشاء شود كه كسى بگويد ملاك مقام عرفى است، چون عناوين اخذ شده در ادلۀ شرعيه را بايد بر معناى عرفى آن حمل كرد، مگر اين كه ثابت شود شارع اصطلاح خاصّى را در آن مورد دارد. امّا پر واضح است كه اين استدلال ناتمام است، چون صدق عرفى در صورتى كه خود عرف به مسامحى بودن آن اعتراف داشته باشد، معتبر نمى‌باشد و در محل بحث ما نيز، خود عرف اعتراف دارد كه در اطلاق مقام بر مجموع مسامحه مى‌كند.

مضافاً بر اينكه مقام در زمان صدور حديث از طرف امام معصوم(ع)، مقام اصلى و حقيقى بوده و اين محفظه را بعدها براى حفاظت و نگهدارى بر آن قرار داده اند؛ و نمى‌توان ملتزم شد كه مطاف امروزه ضيق‌تر از مطاف در زمان ائمه (عليهم‌السلام) است.

3-2. نتيجه نهايى

چنانچه رعايت حد فاصل ميان خانه و مقام لازم باشد، ملاك مقام حقيقى است و در صوتى كه قائل به حد فاصل بين بيت الله و مقام ابراهيم(ع) نشويم؛ معتقد شدن به مقام حقيقى يا عرفى در مقام ابراهيم(ع) تاثيرى در حكم مساله نخواهد داشت.