164خواهش‌هاى نفسانى، تا طواف بر گرد نماد توحيد و نماز در جايگاه ابراهيم بت‌شكن و فداكار، و از حركت شتابان ميان دو كوه، تا آرام گرفتن در عرصۀ عرفات در ميان خيل عظيم موحدان از هر رنگ و نژاد، و تا گذراندن شبى با ذكر و نياز در مشعرالحرام و انس جداگانۀ هر دل با خدا در عين حضور در ميان آن جمع متراكم، و سپس حضور در منا و سنگ‌باران نمادهاى شيطانى و آنگاه تجسم پر معناى قربانى كردن و اطعام مستمندان و رهگذران، همه و همه آموزش و تمرين و يادآورى است.

در اين مجموعۀ كامل، از سويى اخلاص و صفا و دل‌بريدن از سرگرمى‌هاى مادى و از سويى، سعى و تلاش و پايدارى؛ از سويى انس و خلوت با خدا و از سويى وحدت و يك‌دلى و هم‌رنگى با خلق؛ از سويى پرداختن به آراستگى دل و جان و از سويى دل‌سپردن به انسجام پيكرۀ عظيم امت مسلمان؛ از سويى خشوع در پيشگاه حق و از سويى صلابت در برابر باطل؛ و خلاصه از سويى پر كشيدن در هواى آخرت و از سويى عزم راسخ براى آراستن دنيا، درهم‌تنيده و يك‌پارچه آموزش داده و تمرين مى‌شود: وَ مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنٰا آتِنٰا فِي الدُّنْيٰا حَسَنَةً وَ فِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنٰا عَذٰابَ النّٰارِ) . ¹و بدين‌گونه است كه كعبۀ شريف و مناسك حج، مايۀ قوام و قيام جوامع بشرى و انباشته از سود و بهره براى انسان‌هاست: جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ الْبَيْتَ الْحَرٰامَ قِيٰاماً لِلنّٰاسِ و لِيَشْهَدُوا مَنٰافِعَ لَهُمْ وَ يَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ فِي أَيّٰامٍ مَعْلُومٰاتٍ ²مسلمانان از هر كشور و هر نژاد، امروز بيش از هميشه بايد اين فريضۀ بزرگ را قدر بدانند و از آن بهره‌گيرند؛ زيرا افق در پيش چشم امت اسلامى امروز از هميشه روشن‌تر و اميد براى رسيدن به هدف‌هايى كه اسلام براى فرد و جامعۀ مسلمان ترسيم كرده، از هميشه بيشتر است. اگر امت اسلامى در دو قرن گذشته دچار