220
خريدار، كاسب و يا مستمند. و نيز تأمينكنندۀ نيازهاى ساكنان اطراف و امكنهاى است كه مىتوانند در موسم اجتماع كنند، تا بدينوسيله شاهد منافع خود باشند».
اگر كمى دقت شود، آثار اقتصادى حج،تنها از آن حجگزاران نيست، بلكه ميليونها انسان را در بر مىگيرد و هزاران خانوار در حرم و خارج حرم و اطراف و حوالى مكه و كسانىكه در اقصىٰنقاط، به نوعى با حج سروكار دارند از بركات حج برخوردار مىشوند. به علاوه، بازار بينالملل اسلامى بعنوان يكى از اركان اقتصادى مسلمين، مىتواند حافظ منافع مشترك و استقلال اقتصادى آنها باشد و شوكت مسلمين را در ديد جهانى به نمايش بگذارد.
امام صادق عليه السلام در روايتى به بيان اين مطلب پرداخته و در پاسخ به هشام بن حكم كه علت وجوب حج را پرسيد، با اشاره به نكته بسيار حساسى، چنين فرمود:
«فَجَعَلَ فيهِ الإجتماعَ من المشرقِ و المغربِ ليتعارفوا و ليَتَرَبَّحَ كلُّ قَوْمٍ من التجارات من بلدٍ إلى بلدٍ وَلْيَنْتَفِعَ بَذٰلِكَ المكاري و الجَمَّالُ و لِتُعْرَفَ آثارُ رَسُولِاللّٰهِ وَ تُعرَفَ أخبارُهُ و يُذْكَرَ وَ لا يُنْسىٰ. وَ لَوْ كٰان كلُّ قومٍ إنّما يتكلّون على بلادِهِم و ما فيها هَلَكُوا و خرُبَتِ البلادُ و سَقَط الجلب و الأرباح و عَمَيتِ الأخبار و لم يقفوا على ذلك». 1
«مقرر شد تا در اين سرزمين از شرق و غرب بيايند و يكديگر را بشناسند و همۀ گروهها از تجارت و حمل كالا از شهرى به شهرى بهره گيرند و چارپادار و شتربان سود برند و آثار و اخبار پيامبرِ خدا