103كسى كه پس از ستم، توبه كند و [عقيده، اخلاق و عملش را] اصلاح كند، خداوند توبهاش را مىپذيرد، همانا خداوند آمرزنده و مهربان است.
در اين آيات، اصلاح عقيده، اخلاق و عمل و بازگشت سريع و بىتأخير از گناه، از حقايق توبه شمرده شده است. از اين رو، بايد براى دستيابى به حقيقت توبه، در پى جبران گذشته برآمده و اداى نماز و پرداخت واجبات مالى را پس از توبه سرلوحۀ كارها قرار داد. چنانكه قرآن مجيد مىفرمايد:
فَإِنْ تٰابُوا وَ أَقٰامُوا الصَّلاٰةَ وَ آتَوُا الزَّكٰاةَ فَإِخْوٰانُكُمْ فِي الدِّينِ (توبه: 11)
اگر گناهكاران توبه كردند و نماز به پا داشتند و زكات پرداختند، پس برادران دينى شما هستند.
در روايتى آمده است شخصى براى خودنمايى در محضر امام على(ع) گفت: «
اسْتَغْفِرُاللهَ ». على(ع) به وى فرمود: مادرت به عزايت بنشيند. آيا مىدانى استغفار از درجه اعلى است؟
استغفار و توبه، شش ركن دارد: پشيمانى از گناهان گذشته، تصميم بر ترك گناه، اداى حق مردم، اداى حق الله، ذوب كردن گوشت بدن از غذاى حرام روييده شده، به حزن و اندوه و چشاندن سختى طاعت خدا به بدن، همانگونه كه شيرينى گناه را چشيده است. پس در اين