91و دكاكين و عمارات خوب در اطراف آن ساختهاند و اين شهر در كنار درياى روم واقع است و در دو طرف شرقى و غربى دريا، ليمانى ساختهاند كه بسيار طويل و محكم است و نزديك به اسكله نيز از ميان آب، خيابانى بالا آورده مُسطّح نمودهاند كه در روى آن كمپانى فرانسه و ايطاليا و نمسه و عثمانى عمارت و گمركخانه ساختهاند و بيرق هر چهار دولت در آنجا بلند و افراخته است و آب رود نيل را هم كه از نهر اسماعيليه به سويس 1مىرود جدا كرده از طرف خيابان غربى كانال با لولهها به شهر آوردهاند كه مردم آب شيرين بنوشند. تلگرافخانه نيز در شهر هست كه همگى در آنجا جمعند و هواى آنجا هم طورى است كه در اين فصل كه اول عقرب بود، گل سرخ داشت و فرزندى ابونصر ميرزا كه از پورتسعيد و بازديد پاشايان آنجا برگشته بود يكدسته گل سرخ معطر براى من آورد.
روز شنبه هفدهم ماه ذىالقعدة الحرام دو ساعت از روز گذشته به كانال رسيديم و حركت رو به جنوب بود. مناسب اين است اول وضع كانال را بيان كرده از آن پس به حالات شخصيّه بپردازيم.
كانال سوئز
بدان كه كانال، چنانچه سابقاً اشاره شد، تنگهاى را گويند كه مصنوعى باشد كه زمين مابين دو دريا را حفر كرده بهم متصل مىسازند. از پورتسعيد تا سوئز تنگهاى بوده است كه از روى خشكى از آسيا به آفريقا مىرفتند و اين خشكى فاصلۀ ميان آسيا و آفريقا بوده است. فراعنۀ مصر خواسته بودند اين فاصله را از ميان برداشته درياى ابيض را با درياى احمر متصل نمايند و راه عبور را نزديك سازند، نتوانسته بودند از عهده آن برآيند. در اين عصر كمپانى فرانسه، در دوازدهم شهر شعبان سنۀ 1286 هجرى ابتدا نموده به مهندسى لسپس فرانسوى از پورتسعيد تا سوئز خندقى حفر كرده آب درياى سفيد را در آن جارى ساخته، متصل به درياى احمر نمودند و بيست و پنج روز راه عبور از آسيا به آفريقا را نزديك