299دليجان تا به آنجا هيده ورس و ربع است و تماماً كوه است كه بايد بر فراز جبال شامخه رفت، ولى راه را طورى به پيچ و خم مسطّح كردهاند كه كالسكه و عراده به سهولت مىرود و اين راه پانزده سال است كه دولت بهيه روس ساخته است. دوم يَلَنافقا است و از سمسافقا تا آنجا نوزده ورس و ربع است. يَلَناَفقا آبادى معتبر دارد. در وسط، خيابان طويلى دارد و در دو طرف آن خيابان، عمارات و آبادى است. سيم آخته است و از يَلَنافقا تا آنجا شانزده ورس و نيم است. راه آخته مسطح است و قريۀ آخته شباهتى به دهات ايران دارد. چشمۀ رنگى از آخته به ايروان مىرود. چهارم سوخاى فانتان است و آن را داجلق نيز گويند. از آخته تا آنجا دوازده ورس است. قريۀ مزبوره نيز شبيه دهات ايران است و يك عمارت به طرز فرنگى در آنجا بنا كردهاند و اين چهار منزل در تحت اختيار حاكم ايروان است.
چاپارخانههاى خاك ايروان
چاپارخانههاى خاك ايروان به همه جهت شش است. اول ايْلَر است از سوخاى فانتان تا آنجا نزوده ورس و ربع است. ايلر آبادى مختصرى است. همان چاپارخانه و كاروانسرايى واقع است و دكانى دارد. دوم شهر ايروان است و از ايلِر تا آنجا پانزده ورس و نيم است و در اين راه جلگههاى سبز و مسطح دارد و آب جارى هم كه موسوم به قِزَحبولاغ است در اين راه دارد كه از ايلر به ايروان مىرود. توپهاى ايروان را در آنجا مىگذارند و محل توپها مشرف بر همه جا است و راه در اول مسطح است، بعد سراشيب شده جادّه متعدّد گشته رو به جنوب آن جادّه به سمت شهر ايروان مىروند و در بعضى اطراف اين راه سبز و خرم است.
ايروان
لفظ ايروان در لاغت ارامنه به معنى منظر نيز آمده است و در واقع خوشمنظر است.
جلگۀ باصفايى است و در جنوب واقع شده و در گودى افتاده است كه از اراضى مرتفعه بر اول شهر وارد مىشود. ولى شهر در زمين مسطّح است و در اول جلگۀ شهر در طرف يسار در