291است. بالجمله از پوتى تا تفليس تمام صحراها سبز و خرم است، با زراعت است، يا اشجار جنگلى و در اين فصل شكوفههاى الوان ديده شد و دو طرف راه، غالباً آبادى است.
الحق اين راه خيلى باصفا است و در راهآهن، علاوه بر لوازمى كه مخصوص راهآهن است و سابقاً ذكر شده است علم سبز و علم قرمز و علم قلمز و سياه به مستحفظين راه دادهاند؛ اگر علم سبز را بلند كرد، علامت آن است كه راه بىعيب است و اگر علم قرمز را بلند نمايد، علامت آن است كه راه احتياط دارد، به آرامى بايد رفت و اگر علم قرمز و سياه را بلند نمايد، علامت آن است كه راه خراب است و نبايد رفت. و شبها فانوسهايى كه شيشههاى آنها به همان رنگ و علامت است دارند. سيم تلگراف نيز يميناً و يساراً تا تفليس امتداد دارد. از كوه سورام كه مىگذرند هواى آن حدود گرمسير است. كوه مِكرل كه در شمال و مشرق پوتى است، اغلب اوقات حتى در تابستان برف دارد. قفقازيه در ماوراء آن واقع است.
چهارشنبه سيزدهم هوا ابر بود و طراوتى داشت. در وقت نهار به استاسيون مينئيلو رسيديم. گويند آنجا را مينىئيل برادر امپراطور ساخته است. استاسيون منقّح خوبى است. اتباع در آنجا نهار صرف كردند. هر چه به تفليس نزديك مىشديم، رودخانه كُرگاهى در يسار راه نمودار مىشد و گاهى در يمين راه هويدا مىگرديد.
رودخانه كُر
قدما اين رودخانه را رودخانۀ كيخسروى ناميدند و در وجه تسميهاش مىگفتند كه كيخسرو در طفوليت به اين رودخانه افتاده غرق نشده است و چون يونانيان كيخسرو را سروس مىگفتند، اين رودخانه را هم رود سروسْ مىناميدند. گويند اين رودخانه فاصلۀ ميان آذربايجان و ارّان است و بعضى گويند، ابتداى نهر آن از خاك ارمنيّه است، از دامنۀ كوه بلندى جارى است كه در طرف شمال كوه طاوْر واقع است؛ و برخى به اين عبارت گويند: ابتداى اين نهر درۀ كوه بابالابواب است، يا كوههاى قفقاز و جريان آن از جنوب به شمال و به درياى خزر مىريزد، چنانكه صاحب تقويمالبُلدان مىنويسد: نَهر الكر الذّى بارّان اوَّلهُ جبلالابواب. در هر حال رودخانهاى است بىمنفعت در