430«احرام» انسان را به كلى از تعينات مادى و امتيازات ظاهرى و لباس‌هاى رنگارنگ و زر و زور بيرون مى‌برد، و با تحريم لذائذ و پرداختن به خودسازى كه از وظائف محرم است، او را از جهان ماده جدا كرده و در عالمى از نور و روحانيت و صفا قرار مى‌دهد. 1 سپس مراسم ديگر حج يكى پس از ديگرى انجام مى‌گيرد، مراسمى كه علاقه‌هاى معنوى انسان را لحظه به لحظه با خدايش محكم‌تر مى‌كند و رابطۀ او را نزديك‌تر و قوى‌تر مى‌سازد.
مخصوصاً توجه به اين حقيقت كه مراسم حج در هر قدم يادآور خاطرات ابراهيم بت‌شكن و اسماعيل ذبيح‌اللّٰه و مادرش هاجر است كه مجاهدت‌ها و ايثارگرى آنها را در برابر چشمان انسان مجسم مى‌كند.
و نيز در هر گوشه‌اى از مسجدالحرام و سرزمين مكه، انسان چهرۀ پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و ساير پيشوايان بزرگ را مى‌بيند و صداى آواى حماسه‌هاى آنها را مى‌شنود.
اينها همه دست به دست هم مى‌دهند، و زمينۀ يك انقلاب اخلاقى را در دلهاى آماده فراهم مى‌سازند، به گونه‌اى توصيف ناشدنى ورق زندگانى انسان را برمى‌گردانند و صفحۀ نوينى در حيات او آغاز مى‌كنند.
در روايات اسلامى مى‌خوانيم كسى كه حج را به طور كامل انجام دهد: «يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ! 2؛ از گناهان خود بيرون مى‌آيد همانند روزى كه از مادر متولد شده.
2 - بعد سياسى حج
به گفتۀ يكى از بزرگان فقها، مراسم حج در عين اينكه خالص‌ترين و عميق‌ترين عبادات را عرضه مى‌كند. مؤثرترين وسيله براى پيشبرد اهداف سياسى اسلام است. روح عبادت، توجه به خدا و روح سياست، توجه به خلق خداست، اين دو در حج آنچنان به هم آميخته‌اند كه تارو پود يك‌پارچه‌اند!
حج، عامل مؤثرى براى وحدت صفوف مسلمانان است
حج عامل مبارزه با تعصبات ملى و نژادپرستى و محدود شدن در حصار و مرزهاى جغرافيايى است. حج وسيله‌اى است براى انتقال اخبار سياسى كشورهاى اسلامى از هر نقطه به نقطۀ ديگر و خلاصه حج عامل مؤثرى است براى شكستن زنجيرهاى اسارت و استعمار و آزاد ساختن مسلمين.