245آغاز كردند.
جرهميان و عمالقه كه در زمان اسماعيل عليه السلام نخستين ساكنان بودند، اصلاحات ياد شده را به وجود آوردند و البته اين تغييرات و اصلاحات بسيار اندك و ناچيز بود. كمكم با ازدياد جمعيت و آمدن گروههايى از مردم و سكونت آنان در اطراف مكه و بيتاللّٰه الحرام تغييرات بيشترى در وضع خانهها، سرزمين و راههاى اين ديار داده شد. زمان اين تغييرات و چگونگى آن را به طور دقيق و تحقيقى نمىتوان ياد كرد، ليكن در اين نوشتار تغييرات به وجود آمده را بر اساس حدس و گمان و به طور تقريبى به شش بخش تقسيم نمودهايم:
1- دوران پيامبرى اسماعيل عليه السلام ، كه در اين زمان تغييرات بسيار ناچيزى در كيفيت محل زندگى مردم و نقاط تجمع آنان به وجود آمد.
2- دوران قريش در جاهليت، كه تغييرات به وجود آمده در اين دوران بيش از دوران قبل بود. آن زمان قصىّ بن كلاب كارهاى مكه را به شش قسمت تقسيم كرد و محل سكونت قريش را نيز از درههاى اطراف مكه به اطراف كعبه تغيير داد و هر سوى از كعبه را اختصاص به يكى از خاندان قريش داد.
3- دوران ظهور اسلام، در آن دوران بيدارى و پيشرفت مردم نسبت به دو دورۀ قبل بيشتر شد و جمعيت ساكن در مكه نيز نسبت به قبل، افزايش بيشترى كرد، به طورىكه بعضى از بزرگان صحابه، مسجدالحرام را توسعه دادند و فضاهاى تازهاى را به آن افزودند.
4- دوران تابعين و پس از آن تا حوالى قرن پنجم هجرى، در اين دوره بود كه مردم در مسائل حياتى و روزمرۀ خود، از آن جمله در كيفيت خانههايشان و راههاى مكه تغييرات و پيشرفتهاى قابل ملاحظهاى را ايجاد كردند تا آنجا كه مسجدالحرام را چندين بار توسعه دادند. گفتنى است كه برخى موارد از اين افزودهها قبل از توسعۀ سعوديها، در دوران كنونى ما، هنوز برقرار و قابل استفاده بود. اين تغييرات محلّ مسعى در بين صفا و مروه را نيز شامل مىشد. پلههايى براى صفا به وجود آوردند كه اين پله تا كنون نيز پابرجا است. البته پلّۀ ياد شده در نزديكى پلۀ كنونى صفا، در زير خاك مدفون