139پايان به حقيقت آن پى ببريم.
گفته شده كه اين حفره جايگاهى براى ساختن گِل بوده است؛ يعنى اسماعيل پيامبر عليه السلام در اين حفره گِل مىساخت و براى ساختمان كعبه، از آن استفاده مىكرد. اين گفته به دو دليل نمىتواند صحيح باشد:
1- حضرت ابراهيم و اسماعيل عليهما السلام كعبه را به وسيلۀ گِل و يا گچ نساختند بلكه ديوارهاى كعبه را سنگچين نمودند و سقفى نيز بر آن قرار ندادند.
ابن عباس نيز در اينباره گفته است: به خدا قسم آنان كعبه را بدون گچ و گِل ساختند. بىآنكه كسى به آنان كمك كند و وسيلهاى در اختيار داشته باشند كه بر آن سقفى قرار دهند. آنان فقط ديوارها را بنا كردند و به دور آن طواف نمودند. 12- اگر فرض كنيم كه اسماعيل پيامبر عليه السلام در اين حفره براى ساختمان كعبه گِل مىساخته، در اين صورت لازم بوده كه در چهار سوى كعبه چنين حفرهاى را به وجود آورده باشد تا با زحمت اين گِل را به اطراف كعبه حمل ننمايد. همچنين به نظر مىرسد كه اين جايگاه، براى ساختن گِل مورد نياز آن ساختمان بسيار كوچك باشد. بنابراين، اين گفته كه حفرۀ مورد نظر، جايگاهى براى ساختن گِل به وسيلۀ حضرت اسماعيل عليه السلام بوده، نادرست و غلط مىباشد.
و نيز گفتهاند كه: اين حفره آبريز شست و شوى كعبه بوده است. ابن جبير اين مطلب را در سفرنامۀ 2 خود آورده است. اين مطلب نمىتواند حقيقت داشته باشد؛ زيرا ما هم اكنون كعبه را هنگام شست و شو مىبينيم. احتمال مىرود كه ابن جبير اين مطلب را از شخصى كه اطلاع كافى نداشته، به دست آورده است و يا اينكه ممكن است به صورت تصادفى هنگام شست و شوى كعبه، اين حفره را مملوّ از آب ديده باشد؛ زيرا اگر اين حفره به عنوان آبريز شست و شوى كعبه ساخته شده بود، مىبايست در زير درِ كعبه و در پايين درگاه آن قرار داشته باشد. و نيز گفته شده است: قسمتى از اين حفره كه متصل به كعبه بوده جايگاه مقام ابراهيم عليه السلام قبل از انتقال آن به وسيلۀ عمربن خطاب بوده و نيز پيش