71اى عزيز! حرم دو است، حرم ظاهر و حرم باطن؛ گرد بر گرد مكّه، حرم ظاهر است و گرد بر گرد دل مؤمن، حرم باطن. در ميان حرم ظاهر، كعبهاى است قبلۀ مؤمنان و در ميان حرم باطن، خانهاى است نشانۀ نظر رحمت رحمان كه:
«قَلْبُ الْمُؤْمِن بَيْتُ الله» . كعبه ظاهر مقصد زوار است و كعبۀ باطن محل انوار كه:
«فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» . احرام آن كعبه لبيك زبان است، احرام اين كعبه بيزارى از دو جهان. آن كعبه، قبلۀ معامله است و اين كعبه، قبلۀ مشاهده. آنجا روند همه در و ديوار بينند و اينجا كه رسند، همه انوار ديدار. 1يعنى خداوند انوارش را در حرم دل تجلّى مىدهد و كعبه ظاهرى نمادى براى توجه حاجيان به حرم باطنى است. عيب ما اين است كه از صورت به معناى حج نمىرسيم و حتى گاهى وقتها صورت را هم از بين مىبريم. چه خوش گفت مولوى:
اى قوم به حج رفته كجائيد، كجائيد؟
اى حاجى عزيز! طواف گرد خانۀ خدا نشانۀ محبت و عشق بىپايان به پروردگار متعال است. بايد حالت فدايى شدن در حين چرخيدن و طواف در ما هويدا باشد. همانند پروانهكه عاشق شمع است و آنقدر به دور