87نيست، بلكه گروهى از آنان مراد است. و اين مطلب با ادب و فكر ابراهيم سازگار است، زيرا آن حضرت در جريان تقاضاى امامت در ذريه كه گفت: «وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي (بقره: 124)»، و شنيدن جواب «لاٰ يَنٰالُ عَهْدِي الظّٰالِمِينَ» كه امامت را از ظالمان منتفى دانست، به خوبى آموخت كه تقاضا بايد براى برخى باشد.

از سوى ديگر با توجه به اين كه اسماعيل نيز در اين دعا با ابراهيم شريك است، به طور طبيعى ذريه نيز بايد ذريه هر دو باشد. از اين قوم بنى اسراييل كه از نسل يعقوب و اسحاق هستند، از دائره اين دعا بيرونند. بنا بر اين مى‌توان گفت: مقصود پيامبر اسلام و قوم آن حضرت است. ¹ آيه بعد كه مى‌فرمايد: «رَبَّنٰا وَ ابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آيٰاتِكَ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتٰابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ يُزَكِّيهِمْ (بقره: 129)»، نيز مؤيد همين معناست.

بلكه بايد گفت: منظور از ذريه خصوص ذريه طاهره و عترت مطهره مى‌باشد، زيرا در ميان فرزندان ابراهيم و اسماعيل بت‌پرست، مشرك و گمراهان زيادى وجود داشتند. و نه تنها تقاضاى اسلام به معناى عالى‌ترين درجه عبوديت، سزاوار دعاى ابراهيم و اسماعيل براى چنين ذرارى نيست، كه پايين‌ترين درجه آن نيز با شأن آنها سازگارى ندارد. بنابراين تنها مصداق واقعى اين دعاى مستجاب پيامبر و عترت طاهره مى‌باشد. ² روايات نيز مؤيد همين معناست. ³ 2. آموزش مناسك حجّ

دومين خواست ابراهيم و اسماعيل، تقاضاى آموزش مناسك حج است كه گفتند: «أَرِنا مَناسِكَنا». علامه طباطبايى مى‌نويسد: منظور از مناسك افعال عبادى و اعمالى است كه انجام مى‌دادند، و با تعبير «ارنا» مى‌خواستند كه حقيقت آن اعمال