68ثمرات در اين آيه مورد بحث مطلق است، چنانكه در سوره ابراهيم نيز همين طور است كه فرمود: «وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَ (ابراهيم: 37)»، و اين اطلاق و مفهوم وسيع همه ثمرات و نعمت‌هاى مادى و معنوى را در بر مى‌گيرد، ¹ بلكه ثمرات قلوب يعنى محبت و علاقه انسان‌ها به اين سرزمين را نيز شامل مى‌شود.

بايد توجه داشت كه آبادى هر شهرى تنها به مزروعى بودن آن شهر و روييدن درخت و گياه در آن نيست، كه اين در مزارع نيز وجود دارد، بلكه آبادانى شهر به دو امر نيروى انسان كارآمد و رونق تجارى است. در باره مكه گرچه ويژگى «غَيْرِ ذِي زَرْعٍ» همچنان وجود دارد، و اصلاً اين تعبير گوياى مزروعى نشدن آن است، و گرنه مى‌فرمود: « لم يزرع ». اما از نظر نيروى انسانى با استجابت دعاى «فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النّٰاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ (ابراهيم: 37)»، مملوّ از جمعيت شد. و از نظر رونق اقتصادى «يُجْبىٰ إِلَيْهِ ثَمَرٰاتُ كُلِّ شَيْءٍ رِزْقاً مِنْ لَدُنّٰا (قصص: 57)»، گرديد. تمايل و كشش انسان‌ها به سمت اين شهر، و سرازير شدن انواع محصولات به سوى آن موجب آبادانى مكه گرديد.

درخواست ابراهيم، پاسخ خدا

ابراهيم در دعاى خود گفت: «مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ» ، يعنى؛ رزق و ثمرات را تنها براى مؤمنان به خدا و روز قيامت درخواست نمود. ولى خداوند پاسخ فراگير به وى داد و فرمود: «مَنْ كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً» . عطف «من كفر» بر «من آمن» بدين معناست؛ كه خداوند سبحان غير مؤمنين را نيز از ثمرات بهره‌مند مى‌سازد، و اين از سنت‌هاى الهى است كه فرمود: «كُلاًّ نُمِدُّ هٰؤُلاٰءِ وَ هَؤُلاٰءِ مِنْ عَطٰاءِ رَبِّكَ وَ مٰا كٰانَ عَطٰاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً ً(اسراء: 20)»، هم مؤمن و هم