331است منظور همان ظلمى است كه در آيه بدان اشارت شده است، يعنى كفر، منع مؤمنين از پذيرش اسلام، صدّ و منع از مسجد الحرام و تضييع حقوقشان. ¹به نظر ما سياق آيات ديدگاه اخير را تأييد مى‌كند، ليكن عموم «مَنْ يُرِدْ» ، همه انحرافات و ظلم‌ها را در بر مى‌گيرد. و روايات نيز مؤيد آن است چنانكه در رواياتى از امام صادق مى‌خوانيم كه در پاسخ ابى‌الصباح كنانى كه از تفسير همين آيه پرسيده بود، فرمود: «كُلُّ ظُلْمٍ يَظْلِمُهُ الرَّجُلُ نَفْسُهُ بِمَكَّةَ مِنْ سَرِقَة أَوْ ظُلْمِ أَحَدٍ أَوْ شَىْءٍ مِنَ الظُّلْمِ فَإِنِّى أَرَاهُ إِلْحَاداً وَ لِذَلِكَ كَانَ يُتَّقَى أَنْ‌يُسْكَنَ الْحَرَمُ». ² روى همين معنا برخى معتقدند كه اگر كسى در حرم مرتكب گناهى شود كه براى آن حدّى تعيين شده است، مجازات مضاعف دارد. ³

اشارات و لطايف

1. از اين كه خداى سبحان درباره كعبه فرمود: «وُضِعَ لِلنّٰاسِ» . و در اينجا درباره مسجد الحرام فرمود: «وَ الْمَسْجِدِ الْحَرٰامِ الَّذِي جَعَلْنٰاهُ لِلنّٰاسِ» ، و طبق بيان روايات، مكه را براى همگان قرار داد، معلوم مى‌شود كه هر كدام از اينها از زاويه خاصى وجهه عمومى دارد.

2. به لحاظ ادبى كلمه «للناس» و «سواء» هر دو حال است از براى هاء در «جعلناه»، يعنى ما اين خانه را قرار داديم، در حالى كه براى مردم است و مقيم و مسافر نسبت به آن مساويند. البته واژه «سواء» مى‌تواند مفعول دوم براى «جعلناه» نيز باشد.