300خود مى‌دانست كه عرب با دشمنى‌ها و كينه‌ها به جنگ و نزاع‌هاى طولانى مى‌پردازند، از همان ابتدا مكان و زمان خاصى را به عنوان آتش‌بس تكوينى قرار داد تا مردم اندكى بياسايند. ¹و در اين‌كه خانه را مأمن خلق ساخت و ماه حرام را از خون ريزى منع نمود، كعبه را مطاف قرار داد و براى حجّ زمان خاصّى مقرر نمود، و براى قربانى نشان گذارد و همه اينها داراى حكمت است، خود نشان از آن دارد كه هر آنچه درآسمان و زمين نيز رخ مى‌دهد بر اساس علم و حكمت است.

و اين كه در پايان آيه فرمود: «وَ أَنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ» ، تأكيد مجددى بر سعه علم خداوندى است. و هشدارى به انسان كه هيچ عملى از تو از حيطه علم الهى مخفى نخواهد بود.

اشارات و لطايف

1. از اين كه ابتدا فرمود: «جَعَلَ اللّٰهُ الْكَعْبَةَ» و سپس با عطف بيان فرمود: «اَلْبَيْتَ الْحَرٰامَ» ، و در ادامه از شهر حرام و هدى و قلائد سخن به ميان آورد، همه حكايت از احترام اين خانه دارد.

2. قوام زندگى يا به جلب منافع است، يا به دفع مضرات، يا به حصول جاه و رياست، و يا به تحصيل دين و شريعت، و كعبه همه اين امور را تأمين مى‌كند.

3. تأكيد بر علم الهى در پس تشريعات، بيانگر آن است كه ترك اين شرايع در واقع ناديده انگاشتن مصالح بندگان است.

4. واژه «ذلك» كه از ادات اشاره مى‌باشد، ممكن است اشارت به احكامى باشد كه در آيات پيشين بيان شده بود. و ممكن است اشارت به احكامى باشد كه در خود اين آيه قرار دارد.

***