101در خصوص تطوع در آيه، برخى بر اين باورند كه منظور سعى مستحبى است. ¹ ليكن چون سعى را در ضمن حج و عمره خواسته و فرموده است: «فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ» نمى‌توان پذيرفت كه سعى مطلوب مستقل باشد.

برخى ديگر معتقدند كه مراد حج و عمره مستحبى است، عده‌اى ديگر بر اين عقيده‌اند كه همه خيرات و طاعات را شامل مى‌شود. و هر عملى كه انسان انجام دهد حساب او با خداست، ² خواه اين عمل سعى و طواف باشد يا غير آن.

دو وصف « شٰاكِرٌ » و « عَلِيمٌ » ، بيانگر اين است كه خدا اعمال صحيح انسانها را بدون پاسخ نمى‌گذارد، و به آنها پادش مى‌دهد، لذا فرمود: خدا شاكر است. و از آن‌جايى كه پاداش دادن مستلزم آگاهى است، وصف عليم را به دنبال آن بيان نمود. اين دو وصف از يك سو نشان از آن است كه تنها اعمال صالح انسانها در پيشگاه خدا مقبول و مشكور است. و از سوى ديگر بيانگر اين است كه خداى سبحان اعمال صالحه بندگان كه در حقيقت احسان خدا به آنهاست، به منزله احسان بندگانش به خود به حساب آورده است و از آنها تشكر مى‌كند. و از اين رو در جاى ديگر نسبت به ابرار فرمود: «إِنَّ هٰذٰا كٰانَ لَكُمْ جَزٰاءً وَ كٰانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً (ابرار: 22)».

لطايف و اشارات

1. شعائر بودن صفا و مروه و سعى بين آن دو كه ريشه در تاريخ ابراهيم و هاجر دارد، پيامش اين است، حركات سازنده براى هميشه باقى مى‌ماند. و حتى