320«ان الخندق كان شامى المدينة من طرف الحرّة الشرقية إلى طرف الحرة الغربية». 1اكنون اين نام و نشانى‌ها را به هم ضميمه مى‌كنيم تا حقيقت امر را بيابيم.
به عقيدۀ حقير همۀ آراء در شناساندن مسير خندق، اگر چه در نامگذارى محلّه‌ها با يكديگر مغايرت دارند، ولى در بافت جغرافيايى مناطق مذكور، هيچگونه اختلافى ديده نمى‌شود. اگر برخى از پژوهندگان به لحاظ نام‌هاى مختلف و تناقضات موجود، گمان كرده‌اند كه امكان شناخت مسير خندق وجود ندارد، راه صحيحى را در پژوهش‌هاى مدينه‌شناسى طى نكرده‌اند. آنها به علّت عدم آشنايى با جغرافياى مدينه و تطوّر تاريخى نام‌هاى مواضع و محلّه‌هاى مختلف، آن نام و نشانى‌ها را مغاير هم دانسته و نقشه‌هاى نادرستى را در كتاب‌هاى خود به چاپ رسانده‌اند و تصاوير مختلف و نادرستى را از جغرافياى تاريخى واقعۀ خندق ارائه كرده‌اند.
در مقام شناسايى مواضع خندق با نام‌هاى متعدّد و در تلفيقى نهايى از مستندات تاريخى مذكور به منظور شناخت دقيق مسير خندق، ذيلاً موضوعات مورد نظر خود را چنين طبقه‌بندى مى‌كنيم:
آغاز خندق:
محمّد بن جرير طبرى، آغاز خندق را از بيشۀ شيخين - مجاور محلّۀ بنى‌حارثه‌مى‌داند و واقدى تصريح مى‌كند كه مبدأ آن، «راتج» بوده است. سمهودى آغاز خندق را «شامى المدينه» و از طرف الحرة الشّرقيّه نوشته است.
گفتنى است:
«راتج» محلّۀ مسكونى طايفۀ راتج «بنو زعورا» از حلفاى بنوعبدالأشهل بود و بنا به