318ترديد چنين شناختى، مستلزم پى‌بردن به موقعيّت فعلى آن مواضع در شهر و حوالى مدينۀ امروزى است و از اين طريق، راه تطبيق تاريخى - جغرافيايى را براى پژوهندگان هر عصر و زمانى باز مى‌كند.
1 / ت: مسير خندق
كندن خندق به منظور ايجاد مانعى در برابر هجوم مهاجمان عرب بوده است؛ لذا بى‌آن‌كه به مستندات تاريخى استنادى داشته باشيم، عقلاً نمى‌توانيم بپذيريم كه خندق در شمال مدينه حفر شده باشد؛ زيرا مهاجمان مكّه جز از مسير وادى عقيق، هيچ راه مساعد ديگرى براى هجوم به مدينه، پيش رو نداشتند. از اين رو پذيرش پيشنهادِ كندن خندق قبل از رسيدنِ دشمن به مدينه، نشان مى‌دهد كه مسلمانان در پيش‌بينى احتمالى تحرّك‌بت‌پرستان شناخت صحيحى داشته‌اند.
اما اين‌كه كندن خندق در كدام جهت جغرافيايى بوده است، ابهامى است كه پاسخ به آن از نظر تاريخى بسيار مشكل و از نظر تطبيق با موقعيّت‌هاى كنونى مدينه، نيازمند پژوهش‌هاى وسيع و توأم با تأمّل و تفكّر است. واقدى به نقل از ابوبكر بن ابى‌سَبْره به روايت از ابوبكر بن عبداللّٰه بن جهم نقل مى‌كند:
پيامبر اسلام نظر داده بود كه در مقابله با هجوم مهاجمان بت‌پرست، كوه سلع را پشت سر قرار دهند و حفر خندق را از ناحيه مذاد شروع كنند و به ذباب و سپس راتج پايان بخشند.» 1جملۀ «كوه سلع را پشت سر قرار دهند»، با اين سند تاريخى كه:
«پيامبر... محل استقرار مسلمانان را در دامنۀ كوه سلع قرار دادند.» 2مطابقت دارد؛ ولى بيان واقدى در سند فوق‌الذّكر با اين مدارك تاريخى كه پيامبر