278«نويرى» نمىگفتند: «سلمان فارسى چون اشاره به كندن خندق كرد، مسلمانان را به تعجّب و شگفتى واداشت.» 1
ب: نقش يهود در اتّحاد احزاب و هجوم گسترده به مدينه
«راغب»، واژۀ «حزب» را «جماعةٌ فيها غلظٌ» معنا كرده 2 و «طريحى» آن را «الطّائفة و جماعةالنّاس» كه «احزاب» جمع آن است، دانسته 3 و از «يومالأحزاب» كه همان روز واقعۀ خندق است، با تعبير «يومُ اجتماع قبائل العرب على قتال رسول اللّٰه» 4 ياد كرده است.
اصطلاحِ «حزب» در قرآن، گاه به معناى خاصّ آن بكار رفته است؛ مانندِ: «وَ لمّا رَأَى المؤمنون الأحزاب» كه به اتّفاق مفسّران:
«عبارةٌ عن المجتمعين لمُحاربة النبيّ» 5و گاه به اعتبار مفهوم عام، يعنى «گروه» مورد استعمال قرار گرفته است؛ مانندِ «فإنّ حزب اللّٰه هم الغالبون»
اطلاق «اَحزاب» بر قبايل متعدّد عرب، به صِرف قوميّت، طايفه و نَسب نبوده است؛ بلكه اين كلمه، مجموع قبايل و طوايفى را شامل مىشود كه هر يك داراى مذهب و مشرب و معتقدات خاصّ هستند و براى هدف مشخّص، اختلافات خود را كنار نهند و وجه مشترك منافع همگان را منشأ حركتى جديد و تلاشى هماهنگ نمايند. چنين