271داده است. 1اين بنا در عصر «عثمانىها» به دفعات مرمّت و بازسازى شد و آنچه كه در سال 1325ه .ق. بر جاىماند، نشان مىدهد كه بر اساس مندرجات سفرنامهها،بناى مشهد حمزه و ديگر شهداى صحابه در احد كاملاً از اهتمام و مراقبت عثمانىها برخوردار بوده است.
خوشبختانه تصويرهاى متعدّد و مستندى از دو سيّاح محقّق يعنى «ابراهيم رفعت پاشا» و «محمّد لبيب بتنونى» از سالهاى 1320 تا 1327 ه .ق. بجاى مانده كه بهخوبى مىتواند ما را از كم و كيف بناى مورد اهتمام عثمانىها مطلّع سازد. 2«ميرزا حسين فراهانى» - ملكالكُتّاب عصر ناصرى - در سفرنامۀ خود كه در ميانۀ سالهاى 1302 تا 1303 ه .ق. به رشتۀ تحرير در آورده، مرقد حمزه و شهداى احد را ديدار و زيارت كرده است. او در سالهايى آنجا را ديد كه بناى عثمانى بر مشهد شهداى احد قرار داشته است. وى آن را از بناهاى «سلطان عبدالمجيد عثمانى» دانسته و چنين به وصف آن پرداخته است:
و اصل مقبرۀ حمزه عمارتى است در بالاى تلّى... و پنج شش پلّه از زمين ارتفاع دارد و از دو دالان مىتوان وارد محوّطۀ تميزى كه از گچ و آجر ساختهاند، شد.
بر زمين محوّطه ريگ ريختهاند و در دو طرف اين محوّطه، دو «طنبى» (اتاق طولانى تابستانى - نجفى) عالى وسيعى است كه يك مسجد و در يكى ديگر دو قبر است. يكى در وسط طنبى است كه صندوق بزرگ از چوب دارد و قبر مبارك حضرت حمزه است و يكى ديگر قبر كوچكى است كه قبر عبداللّٰه بن جحش است.. و بيرون گنبد از كاشى كبود است. 3پس از روىكارآمدن «خاندان سعودى» و همزمان با مسطّحكردن مقابر مشهور و تخريب بقاع و بناهاى ساختهشده بر فراز قبور كه در مشرب فقهى ابنتيميّه بر آن تأكيد خاصى شده است، بناى مشهد و مقبرۀ شهداى احد نيز كاملاً تخريب و ويران گشت و از