254يادآورى اين صحنه‌ها از وراى قرون و اعصار، يك دنيا اندوه بر جان ما هم مى‌ريزد. اين گفتۀ پيامبر صلى الله عليه و آله كه هفتاد بار بيش تلافى خواهيم كرد، به يادمان مى‌آيد و تسلّى خاطر مى‌يابيم. ولى در اين ميان يك قطعۀ تاريخى ديگر وجود دارد كه امر را به گونۀ ديگرى رقم مى‌زند:

در حالى كه مسلمانان هنوز در كنار جسد حمزه و اجساد بستگانشان ايستاده بودند، اين آيات از سوى محمّد صلى الله عليه و آله به عطوفت و آرامى تلاوت گرديد:

وَ إِنْ عٰاقَبْتُمْ فَعٰاقِبُوا بِمِثْلِ مٰا عُوقِبْتُمْ بِهِ . ¹اين آيه، رعايت عدالت را گوشزد مى‌كند و پيامبر صلى الله عليه و آله را از عقوبتى بيش از ظلمى كه بر مسلمانان رفته است، منع مى‌كند. در ادامۀ آيه، عفو، گذشت، صبر و تحمّل در فروبردن غضب، مورد ستايش اسلام قرار مى‌گيرد:

وَ لَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصّٰابِرِينَ وَ اصْبِرْ وَ مٰا صَبْرُكَ إِلاّٰ بِاللّٰهِ وَ لاٰ تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لاٰ تَكُ فِي ضَيْقٍ مِمّٰا يَمْكُرُونَ . . ²و در آيۀ 124 از همين سوره، قبل از آن‌كه پيامبر را به عدالت و عفو دعوت كند، مى‌فرمايد:

ادْعُ إِلىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ . . ³ابن‌عبّاس نزول اين آيات را پس از دفن حمزه مى‌داند و ابن‌اسحاق جزم دارد كه چون محمّد صلى الله عليه و آله آيت‌ها را بيان كرد: