191الحج» و در روايت ابوحمدى در حالى بوده است كه «رجع من تبوك و أشرف على المدينة» لذا مسلّم است كه هنگام نزديك‌شدن به شهر مدينه و پيداشدن كوه احد از دور، اين اظهار دلبستگى اتّفاق افتاده است؛ در نتيجه با تعابير گروه اوّل، مطابقت معقولى دارد. ¹ خاصه در متن حديثِ انس بن مالك تأكيد مى‌شود:

«إنّ رسول اللّٰه طلع له أُحُد فقال: هذا...». ²

3 / الف : احد؛ ميدان واقعه

ميدان واقعۀ نبرد قريشيان با مسلمانان، زمين مسطّحى است كه از سمت شمال به كوه احد و از جنوب به وادى قناة و تپّۀ رماة محصور شده است.

«رماة» در لغت از ريشۀ «رمْى» به معناى تيرانداختن است و اشارت به آن دارد كه در واقعۀ مذكور، پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله تيراندازانى را كه به گفتۀ اقشهرى: پنجاه تن بودند، بر آن مستقر نمود. ³ و چون در دامنۀ شمالى آن، دو چشمۀ آب وجود دارد، آن كوه را «عينين» (يا عينان) خوانده‌اند ⁴ و به «الكظامه» نيز شهرت يافته است. ⁵اين دو چشمه را «معاوية بن ابى‌سفيان» حفر نمود و آبش را جارى كرد. موقعيّت آنها دقيقاً مابين شهداء احد و قبّةالثّنايا است. با توجّه به اين‌كه چشمۀ مذكور ظاهراً از كارهاى عمرانى امويان بوده، به‌خوبى نشان مى‌دهد كه قدمت هر دو نامِ عينين و رماة، به سدۀ اوّل هجرى باز مى‌گردد و نه به تاريخ يثربِ قبل از اسلام. ⁶در سال‌هايى كه حقير، توفيق ديدار از ميدان نبرد احد را داشتم، بر تپّۀ رماة، خانه‌هاى متعدّدى احداث شده بود؛ طورى كه همۀ راه‌ها تا فراز آن مسدود بود. مؤلّف با