173
3 / ث : عُدوةالدّنيا، عُدوةالقصوى
با اين دو نام، نخستين بار در آيۀ 42 از سورۀ انفال آشنا مىشويم. چنين پيداست كه مراد از آنها، دو منطقۀ جغرافيايى واقعۀ بدر بوده است. اگر چه مخاطبان آيه، ابهامى در فهم آن نداشتهاند، ولى پژوهندگان قرون بعد، تأمّل بر شناخت جغرافيايى اين دو منطقه را در فهم آيه ضرورتى اجتنابناپذير دانستهاند. در اينجا بىآنكه در انبوهى از مفاهيم مختلف سردرگم شويم، به همان شيوۀ اوّليّه سعى مىكنيم به درك و ذهنيّت نخستين راهيانِ بدر بازگرديم و آن را بشناسانيم.
در آيۀ يادشده مىخوانيم:
إِذْ أَنْتُمْ بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيٰا وَ هُمْ بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوىٰ وَ الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ... .
«هنگامى كه شما در كنارۀ نزديكتر بوديد و آنها در كنارۀ دورتر بودند و كاروان، پايينتر از شما.» 1در اين آيه، با سه قسمت مهمّ واقعۀ بدر روبرو مىشويم:
- بِالْعُدْوَةِ الدُّنْيٰا
- بِالْعُدْوَةِ الْقُصْوىٰ
- الرَّكْبُ أَسْفَلَ مِنْكُمْ
طبرسى، «عُدوه» را كنار وادى دانسته است. 2 هر وادى دو كناره دارد كه هر يك را عُدوه گويند و «دنيا» مؤنّث «ادنى» به معناى نزديكتر است. بر عكس، «قصوى» مؤنّث «اقصى» است و «دورتر» معنى مىدهد. بنابر اين منظور از «عدوةالدنيا» كنار وادى نزديكتر است كه طبق تصريح آيه، مسلمانان در آنجا حضور يافتند و «عدوةالقصوى» كنار وادى دورتر است كه قريشيان در آن منزل گزيدند و «الرّكب» جمع راكب، به معناى كاروان يا سواران است و اشاره به كاروان ابوسفيان دارد كه «أسفل منكم»-\ يعنى پايينتر