893 - باب جبرئيل در ديوار شرقى مسجد همچنان باقى ماند؛ زيرا در آن سمت، توسعه و يا تغييراتى صورت نپذيرفت.
4 - باب النّساء در منتهاى شمالى ديوار شرقى مسجد بنا گرديد كه به اختلاف آن را از ساختههاى عُمربن خطاب گفتهاند.
5 و 6 - دو در، در ديوار شمالى يا جهت شامى مسجد النّبى.
3 / الف: توسعۀ عثمان بن عفّان، خليفۀ سوم
امام بخارى در «صحيح» و ابوداود در «سنن» از عبداللّٰه بن عمر، از نافع نقل مىكنند:
«پس از عمر، عثمان بناى مسجد را تغيير داد و به مساحت آن مقدارى افزود و ديوارهايش را با سنگهاى منقوش بازسازى كرد و ستونهاى مسجد را با سنگهاى حجّارى شده و منقّش تجديد بنا نمود و سقف آن را با چوب ساج ترميم كرد.»
مضمون گفته، در عين اجمال، شامل و كامل است و نشان مىدهد كه اساساً عثمان خليفۀ سوم بناى مسجد پيامبر صلى الله عليه و آله را از حالت نخستين و سادگى و بىپيرايگى خارج كرده است.
ابو داود در «سنن» از عطيه و او از ابن عمر، نشان مىدهد كه بناى مسجد در زمان عثمان فرسوده و ديوارها و ستونهاى آن رو به پوسيدگى نهاده بود. افزايش روز افزون جمعيّت مسلمانان در شهر مدينه و مهاجرت قبايل مسلمان به سوى مدينه، موجب شد توسعۀ مسجد ضرورى شود.
براى بررسى بيشتر، نظرى به حديث عبداللّٰه بن حنطب كه يحيى آن را از فرزندش مطّلب بن عبداللّٰه بن حنطب روايت كرده، مىاندازيم:
«در سال 24 ه . ق. كه عثمان به خلافت رسيد، مردم مدينه در بارۀ ازدياد جمعيت و كمى جا در مسجدالنّبى، خاصه در جماعت جمعه، با وى به گفتگو پرداختند و خواستار توسعۀ مسجد شدند. عثمان پس از مشورت با صاحبان رأى، به