55
ت : بناى مسجد قبا
موقعيّت و شكل هندسى مسجد قبا در زمان حيات محمّد رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله و تغييرها و مرمّتها و توسعههايى كه بعدها در طول تاريخ حجاز بر آن صورت پذيرفت، از اهمّ مسائلى است كه بايد به آن توجّه كنيم:
در تعيين محلّ محراب مسجد قبا، قبل از تحوّل قبله از بيتالمقدس به كعبه و محلّ محراب، بعد از تغيير جهت قبله، روايات و نظرات مختلفى در مآخذ معتبر نقل و نقد شده است؛ كه مجموعاً اختلاف چندانى با هم ندارند. تفاوتهايى كه ملاحظه مىشود، با توجّه به اينكه غالب نظرها مبتنى بر مطالعات عينى و محلّى مسجد قبا نبوده، اشتباهاتى را موجد شده است. با اين همه، از مجموعۀ شناسايىها و جمعبندى اقوال و تطبيق آنها توسّط حقير در محلّ بناى مسجد و با توجّه به نقشههاى ادوارى موجود در «ادارۀ اوقاف مدينه» و اظهار نظر خبرگان آثار مدينه و دهها رساله و كتاب، به اين نتيجه رسيدم كه مسجد را محمّد صلى الله عليه و آله در «مربد» كلثومبن هدم بنا نهاد و آن در قسمت شمالى خانۀ كلثوم و مجاور غربى خانۀ سعدبن خيثمه بوده است.
سقف مسجد روى سه رديف ستون استوار شده بود كه هر رديف در وسط و موازى آن در جنوب و شمال قرار داشته است.
اين بنا از شمال مجاور زمين وسيع و از غرب مجاور زمين سعدبن خيثمه و «بنوعطيه» محصور شده بود.
محلّ محراب محمّد رسولاللّٰه صلى الله عليه و آله قبل از تغيير جهت قبله، در منتهىاليه ديوار شمالى مسجد كه به زمين فراخ شمالى متّصل بوده، واقع بود و اين محل در وسط طول شرقى - غربى ديوار يا كنار ستون سوم مىباشد.
بعد از تغيير جهت قبله از بيتالمقدس يا جهت شامى مسجد به كعبه، يا جهت جنوبى مسجد، محلّ محراب از ستون سوم ديوارِ سمت شمالى مسجد، به ستون سوم ديوار سمت جنوبى مسجد تغيير مكان داده است.
ابو سعيد خدرى گفتهاست: «لما صرفتالقبلة أتىرسولاللّٰه - صلّىاللّٰهعليه [ وآله ]