124بيت المال گذاشت.زمانى كه ديدند او روى حرف خود ايستاده است،به اجبار پولشان را گرفتند. ¹

سپس به ساختن ديوارى در اطراف مسجد پرداخت كه ارتفاع آن كمتر از قامت يك انسان بود.آنگاه براى آن درهايى در مقابل راه‌هايى كه به مسجد منتهى مى‌شد باز كرد.

اين اقدام در سال هفدهم از هجرت بود.مورّخان در بارۀ مساحتى كه عمر بر مسجد افزود سخنى نگفته‌اند.شيخ حسين باسلامه گمانش بر اين است كه اين افزوده،بيش از چيزى كه برابر مقامات اربعه بوده،نبوده است.عمر همچنين دستور داد چراغ‌هايى روى ديوارهاى مسجد نصب كنند.نيز با پارچۀ قبطى ²پرده‌اى براى كعبه درست كرد.زمانى كه مدائن فتح شد دو هلال فرستادند تا در كعبه آويزان كنند.

عمر به مسائل حج هم توجه داشت و در تمام دوران خلافت خود بر آن نظارت مى‌كرد.تنها سالى كه نتوانست به حج بيايد،همان سالى بود كه درگذشت و در آن سال نايب وى عبدالرحمن بن عوف بود.

در زمان عثمان،بحث نياز به توسعۀ مسجد مطرح شد.او هم خانه‌هايى را به هدف توسعۀ مسجد خريدارى كرد. ³سپس رواقى مسقّف براى مسجد ساخت و اين نخستين رواقى بود كه بر سر مسلمانان سايه انداخت.همچنين به مانند عمر،كعبه را با پارچۀ قبطى پوشاند.نيز علائم حرم را كه حد فاصل حِلّ از حرم بود تجديد كرد.در زمان وى بود كه بندر از شُعيبيه به جدّه منتقل شد.پيش از اسلام و در آغاز آن،شعيبه بندر مكه به حساب مى‌آمد تا آن كه در اين وقت جدّه جايگزين آن شد.اين اقدام به درخواست مردم مكه بود،چرا كه جدّه به مكه نزديك‌تر بود.عثمان خود به آنجا رفت و دستور داد تا اين انتقال صورت گيرد. ⁴