119
مسائل عمومى دوران خلفاى نخست
وضعيت دينى و علمى
فرهنگ مكه در پرتو دين تازه،رو به گسترش نهاد و به رغم آن كه قبايل عرب در بسيارى از نواحى جزيرة العرب پس از رحلت رسول صلى الله عليه و آله تمايل به ارتداد داشتند و اگر اقدام ابوبكر نبود اين واقعه رخ مىداد،اما مكه بر آنچه ياد گرفته بود استوار ماند.
زمانى كه شمار زيادى از مردم مكه براى تأديب مرتدانِ از قبايل،از مكه بيرون رفتند يا براى انجام كار در مدينه در كنار خانۀ خليفه،عازم اين شهر شدند،بسيارى از شيوخ شهر بر پايۀ همان چه قرآن به آنان تعليم داده بود،در مكه ماندند.جوانان هم به آموختن آيات قرآنى پرداختند و به تدريج شمار كاتبانى كه به تدوين و نگارش آيات حفظ شده از سوى شيوخ صحابه و بزرگان از مهاجرين مىپرداختند بيشتر و بيشتر شد.در اين وقت مسجد الحرام پر از رجال حديث و قاريان و اصحاب فتوا بود و در مجالس آنان در تفسير آيات قرآن و مقارنۀ ميان آنها و آنچه از لغت عربى مىشناختند،گفتگو مىشد.
اين حلقات علمى در وقت حج بيشتر مىشد و زمانى كه يكى از صحابۀ معروف كه فراوان در محفل رسول صلى الله عليه و آله رفت و آمد كرده بود از مدينه به مكه مىآمد،بهرهگيرى علمى از او فزونى مىيافت.
بُعد اجتماعى
مهاجرت مردمان مكه به نقاط ديگر،در اين دوره به خاطر فتوحات گسترش يافت، ثروت آنان بيشتر شد و سرمايههايى كه بسيار بيش از چيزى بود كه زمان رسول صلى الله عليه و آله وجود