108شوهر خواهرش مشغول خواندن چيزى از قرآن در قالب صحيفهاى بودند،كه عمر بر آنان وارد شد. 1
بدين ترتيب توان گفت مكۀ زمان رسول صلى الله عليه و آله به لحاظ كتابت،در حدّى بوده كه مىتوانسته كتاب تدوين كند؛گرچه در اين تدوين و كتابت،حروف فاقد نقطه بوده است.
چرا كه نقطهگذارى از زمان حجّاج ثقفى باب شد.رسول صلى الله عليه و آله هم كار كتابت را تشجيع و تسريع كرده،برخى از اين افراد به مدينه رفتند تا در آنجا نيز اين حركت را آغاز كنند.
عنايت رسول صلى الله عليه و آله به كتابت در مدينه بيشتر شد.شاهد آن كه هر كسى از اسراى مكه كه كتابت مىدانست،مىتوانست با آموختنِ نوشتن به ده نفر از مسلمانان،خود را آزاد كند. 2
مكۀ پس از فتح،با استفاده از قرآن،خود را براى فهم تازهاى آماده كرد.كتابهاى سيره و مغازى و آثارى مانند كتابهاى طبقات در زمينۀ اخبار مربوط به امام على عليه السلام و ابن مسعود و ابن عباس و ابوذر غفارى و ابوالدراء به ما مىگويند كه آنان بعد از فتح مكه، به اين شهر رفت و آمد داشتند.از اين مطالب مىتوان دريافت كه مكه از دانش آنان بهرهمند مىشده و بر معارف تازهاش به خاطر همين ارتباطها مىافزوده است.به ويژه كه مىدانيم چهرههاى ياد شده داراى عالىترين مراتب علمى ميان اصحاب رسول خدا صلى الله عليه و آله بودند.دربارۀ برخى از اينها گفته مىشد:اگر همه مردمان روى زمين نزد آنها آيند،باز آنها به لحاظ علمى بر آنان سرورى دارند.بايد به اين مطالب،اين نكته را هم افزود كه مردمان مكه نيز پيش از رحلت رسول صلى الله عليه و آله به مدينه رفت و آمد داشتند و نزد برخى از مهاجران اقامت كرده،هر آنچه آنان از دانش داشتند براى رفع جهالت خويش از آنان فرا گرفتند.اين نيز نوعى بهرهگيرى علمى بود كه مكيان در دورۀ مورد بحث ما از آن برخوردار بودند.