107تجاوز مىشد،ملغىٰ گرديد و به جاى آن نظم تازهاى كه جانبدار عدالت و مساوات در حدود شرعى آن بود،بر پا شد. 1
در اين وقت كه بيشتر بزرگان صحابه يا چهرههاى برجستۀ قريش در اين فضاى تازه عازم مدينه شده تلاش مىكردند تا پاى جاى پاى رسول صلى الله عليه و آله بگذارند و رسول صلى الله عليه و آله هم به خاطر لطفى كه به مدينه داشت و به او پناه داده و حمايتش كرده بودند،از بازگشت مهاجران به مكه كراهت داشت.آرى در اين وقت و به رغم آن وضعيت،مكه همچنان پر از ساكنان اصلى خود از تيرههاى مختلف و كسانى از اعراب مهاجر به آن و نيز موالىِ جذب شده به آنجا بود.اين افراد بر پايۀ آموزههاى جديد به معاملات تجارى خود پرداخته،به كارهاى صنعتى معمول و محدودى كه با آنها آشنايى داشتند و نيز كشت و زرع و باغستانهايى كه در اطراف مكه و نواحى آن داشتند،مشغول بودند.
بُعد علمى
موقعيت تجارى مكه در روزگار قريش چنان ايجاب كرده بود تا آنان مجبور به ثبت و ضبط امور تجارى خويش باشند.به همين دليل،كاتبانى در آنجا بودند كه مىتوانستند اقدامات تجارى را كه تا شرق و غرب امتداد داشت ثبت كنند.حتى شواهدى وجود دارد كه نشان مىدهد برخى از زنان هم با كتابت آشنا بودند،چنان كه حفصه همسر رسول خدا صلى الله عليه و آله چنين بود.
زمانى كه وحى بر رسول صلى الله عليه و آله آغاز گرديد،آن حضرت در نوشتن قرآن توسط كاتبان تا سر حد امكان،اصرار داشت.اين علاوه بر آن بود كه به حافظۀ نيرومند برخى از ممتازين از صحابه هم اعتماد مىشد.
به رغم آن كه كتابت،چندان قوى و سريع نبود،اما نوشتن روى هر آنچه مقدور بود،از قبيل چوب،استخوان،پوست و سنگ صورت مىگرفت.در برخى از اوقات روى ورق هم مىنوشتند،چرا كه ما در خبر اسلام آوردن عمر مىخوانيم كه خواهر و