454مكه. 1
ازرقى در كتاب خود؛«تاريخ مكه»در باب بناها و اماكن مكه جستجو مىكند.و از دير زمان تاريخ مكه را مورد بحث و جستجو قرار مىدهد از آن زمان كه ابراهيم خليل به مكه آمد و خانه را بنا كرد و تحوّلات و تبدّلاتى كه از آن پس در مكه و كعبه رخ داد.و بتهايى كه در خانه بود.سپس به تفصيل از كعبه به هنگام ظهور اسلام و بناى آن و كسوت آن و ابعاد آن و حجر الاسود و طواف و مقام و زمزم و مسجد الحرام و صفا و مروه و حدود حرم و منا و عرفه و چاهها و چشمهها سخن مىگويد و آن را به فصلى طولانى در باب رباع و محلات مكه پايان مىدهد.
بحث او از كعبه و مسجد الحرام و اماكنى كه در آنها مناسك حج صورت مىگيرد، مفصل و همه جانبه است از اين رو همواره مورد استفادۀ محققان بعد از او بوده است.آنها مطالب ازرقى را با چيزهايى كه خود بر آنها افزودهاند نقل كردهاند.
ازرقى توجهى خاص به بيان دقيق ابعاد و مسافات و اندازهها دارد،اماكن را از حيث سبك و طرز معمارى و احيانا نام معماران آن شرح داده است.و براى كسانى كه مىخواهند در آثار اسلامى تحقيق كنند،منبع سرشارى فراهم آورده است.
البته ازرقى در تاريخ حوادثى كه در مكه گذشته و سهم اهالى مكه در آن حوادث و نيز از رجال و واليان و قضات يا كارگزاران ادارى آن بحث جداگانهاى ندارد بلكه گاه گاه در ضمن مطالب راجع به اماكن،از برخى از آنان هم ياد مىكند.
او عشاير مكه را نام نمىبرد و از حوادث مربوط به زندگى پيامبر-ص-در مكه جز به صورت فرعى غفلت روا داشته،در حالى كه مىداند در آنجا حوادث مهمى رخ داده است چون حرب فجار و حلف الفضول و دعوت اسلامى در سالهاى نخستين آن و فتح مكه و حجة الوداع و سپس جنبش ابن زبير و جنبش حسن الطّالبى.همچنين به تحولات اجتماعى و اقتصادى اشارهاى نمىكند و احكام فقهى را مسكوت مىگذارد.البته امورى را كه به حج مربوط مىشود چون ذكر علما و رجال ادارى و خلفا را از نظر دور نمىدارد و بويژه به اعمال خلفاى اموى و واليان ايشان نيك مىپردازد.
بحث او از محلات مكه،با وجود طول كلام در آن،شامل شمارى از خاندانهاى مبرز و