136چشمههاى حنين را نيز به آنجا راه نمود. 1
رشدى ملحس در توضيح سخن ازرقى گويد:چشمۀ حنين يا چشمۀ زبيده از كوه بلندى به نام طار جارى بود،در راه مكه به طائف.آب از طاربه بستان حنين مىآيد.زبيده آن بستان را خريد و آب را به وسيلۀ قناتهايى به مكه روان ساخت،چنانكه ازرقى اشارت كرده است.
زبيده چشمۀ ديگرى از وادى نعمان بالاى عرفات جارى ساخت.اين چشمه از زير كوه كرا در انتهاى وادى نعمان مىجوشيد.و از آنجا به موضعى ميان دو كوه بلند در بالاى زمين عرفات مىآمد و به بركههايى كه در عرفات بود مىريخت.اين قول ترجيح دارد كه اين بركهها را عبد الله بن عامر بن كريز ساخته است.بركهها پر از آب مىشد و حجاج در روز عرفه از آن آب مىنوشيدند.سپس از آن بركهها قناتهايى(كانالهايى)،تا جايى كه امروز معروف به قناطر است آوردند و از آنجا به مزدلفه و از آنجا به چاه بزرگى به نام چاه زبيده در پشت منا بردند. 2
چاهها
مردم مكه در درجۀ اول نيازهاى خود را به آب،از چاهها برمىآوردند.بلاذرى گويد و نيز ازرقى،كه اين چاهها پيش از اسلام و بعد از آن،در مكه وجود داشتهاند.اما چاههاى پيش از اسلام،نام بيست و هشت چاه در كتب آمده است كه شش تاى آنها بيرون حرم بوده است.
اينها به پيش از زمان فرمانروايى قصى بن كلاب باز مىگردند ولى باقى،همه در داخل حرم حفر شدهاند و بيشتر در بطن مكه.بعضى از آنها منسوب به عشايراند و بعضى منسوب به افرادى سرشناس از عشاير مكه.اما چاههايى كه بعد از اسلام احداث شدهاند؛بلاذرى و ازرقى از هفت چاه نام بردهاند و ازرقى از نه چاه ديگر نام برده كه در اخبار نيامده است كه آنها را چه كسى حفر كرده يا خريده و شرط استفادۀ از آنها چه بوده است.به نظر مىرسد كه استفاده از آنها همگانى و مجانى بوده است.آب آنها در مواقع عادى براى مردم مكه كفايت مىكرده ولى در موسم حج كفايت نمىكرده است.
ازرقى گويد:از زمانى كه عبد المطلّب چاه زمزم را كند،معتمد مردم شد و مخصوصا