40
سيماى هجرت پيامبر (ص)
با توجه به اينكه:
هجرت، در راستاى نشر مكتب، يك گام اساسى است.
و
پيامبر در مكه در تنگناى فشار مشركين قرار داشت تا آنجا كه تصميم به قتل وى گرفتند.
و
يثرب آماده استقبال و پذيرش پيامبر (ص) بود.
پيامبر به امر الهى مكه را به قصد مدينه ترك گفتند و اين هجرت مبدأ تاريخ اسلام است. اكنون براى تبيين فرازهاى فوق خصوصياتى در مورد هر يك فهرست‌گونه تقديم مى‌گردد:
آيات هجرت:
«إِنَّ الَّذِينَ تَوَفّٰاهُمُ الْمَلاٰئِكَةُ...
قٰالُوا أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَةً فَتُهٰاجِرُوا فِيهٰا
وَ مَنْ يُهٰاجِرْ فِي سَبِيلِ اللّٰهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً وَ مَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهٰاجِراً إِلَى اللّٰهِ وَ رَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ ». 1
يٰا عِبٰادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وٰاسِعَةٌ فَإِيّٰايَ فَاعْبُدُونِ». 2
«و بعضى آيات ديگر...».
اهداف هجرت:
رها شدن از رنج و فشار مثل هجرت مسلمانان به حبشه
نشر دين و تشكيل حكومت مثل هجرت پيامبر به مدينه
امر به معروف و نهى از منكر مثل هجرت امام حسين به مكه و...
تحصيل علوم و معارف اطلبو العلم ولو بالصين
پاداش هجرت:
* لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئٰاتِهِمْ 3
* رَضِيَ اللّٰهُ عَنْهُمْ 4
فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللّٰهِ 5
يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرٰاغَماً كَثِيراً وَ سَعَةً 6
لَيَرْزُقَنَّهُمُ اللّٰهُ رِزْقاً حَسَناً 7
أَعْظَمُ دَرَجَةً عِنْدَ اللّٰهِ وَ أُولٰئِكَ هُمُ الْفٰائِزُونَ 8
أُولٰئِكَ هُمُ الصّٰادِقُونَ 9
أُولٰئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا 10
لَقَدْ تٰابَ اللّٰهُ عَلَى النَّبِيِّ وَ الْمُهٰاجِرِينَ 11
أُولٰئِكَ يَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّٰهِ. 12
* *
همگام با هجرت:
نزاع ديرينه‌اى ميان اوس و خزرج وجود داشت. و كار به جايى رسيده بود كه يك مصلح نياز بود تا بر اين درگيريها پايان دهد. همزمان شش نفر از خزرجيان به مكه آمده و در برخورد با پيامبر جذب اسلام شدند بازگشت آنان سبب شد تا جرقه‌اى در مدينه بوجود آيد و زمينه دو پيمان عقبه گردد.
نخستين پيمان عقبه:
زمان: سال دوازدهم بعثت. مكان: عقبه در سرزمين منىٰ. تعداد يثربيان: دوازده نفر.
متن پيمان: ان لانشرك باللّٰه شيئا ولانسرق ولانزنى ولا نقتل اولادنا ولانأتى ببهتان نفتربه بين ايدينا وارجلنا ولا نعصيه فى معروف.
* *
دومين پيمان عقبه:
زمان: سال سيزدهم بعثت. مكان: عقبه در سرزمين منى. تعداد: هفتاد و سه نفر كه دو تن آنان زن بودند.
متن پيمان: دفاع از وجود مقدس پيامبر (ص) . «به سيره ابن هشام مراجعه گردد».
* *
يادآورى:
پيامبر در پى اين پيمانها ضمن اعزام مبلّغ «مصعب بن عمير» به مدينه، وعده دادند در اولين فرصت مكه را به قصد مدينه ترك گويند.
و اما هجرت پيامبر (ص) :
در ماه ربيع‌الاول سال سيزدهم بعثت بوقوع پيوست.
با نزول آيه «وَ إِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا... 13 پيامبر از نقشه دارالندوه آگاه و آهنگ سفر نمود.
خانه پيامبر در محاصره 40 تن از مشركان قريش بود.
على (ع) در بستر پيامبر قرار داشت و همين شأن نزول آيه: «وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغٰاءَ مَرْضٰاتِ اللّٰهِ» 14 گرديد.
پيامبر با تلاوت آيه اول تا نهم سوره يس خانه را بسوى غار ثور ترك كردند.
نقشه مشركان با ديدن امير (ع) در بستر نقش بر آب شده و آنان در تعقيب پيامبر روانه مى‌شوند.
پيامبر سه شب در غار ثور ماندند.
آيه مربوط به غار ثور: «إِلاّٰ تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللّٰهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثٰانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمٰا فِي الْغٰارِ إِذْ يَقُولُ لِصٰاحِبِهِ لاٰ تَحْزَنْ إِنَّ اللّٰهَ مَعَنٰا فَأَنْزَلَ اللّٰهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَ أَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهٰا وَ جَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلىٰ وَ كَلِمَةُ اللّٰهِ هِيَ الْعُلْيٰا وَ اللّٰهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ. 15
ادامه جريان:
صد شتر براى يافتن پيامبر (ص) جايزه تعيين شده بود.
شب چهارم امير (ع) سه شتر به همراه راهنمايى امين براى پيامبر آماده و به محل اختفاء گسيل داشت.
پيامبر به سوى مدينه حركت و روز دوازدهم ربيع‌الأول وارد دهكدۀ قبا در نزديكى مدينه شدند.
على (ع) پس از انجام كارها و پرداخت امانات به اهلش با فواطم و برخى ماندگان راهى مدينه شد.
پيامبر يك هفته در قبا ماندند و اولين مسجد را در اسلام بنا گذاردند «لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوىٰ...».
على (ع) و همراهان در پانزدهم ربيع الاوّل وارد قبا شده و به پيامبر و ياران مهاجر، ملحق گرديدند.
پيامبر از قبا عازم مدينه شدند و با گذر از ثنية الوداع (نام محلى است) مورد استقبال آنانكه بعدها لقب انصار يافتند، قرار گرفتند. طَلَع البدر علينا
* پس از ورود به مدينه، ناقۀ حضرت در زمينى كه مربوط به دو طفيل يتيم بنامهاى «سهل» و «سهيل» بود زانو زد و خانه ابوايوب محل سكونت حضرت شد.
پيامبر در روز ورود به مدينه كه روز جمعه بود در مركزيت قبيلۀ بنى‌سالم نماز جمعه را اقامه فرمود.
* *
رويدادهاى پس از هجرت:
سال اول:
1 - ساختن مسجد «پايگاه بزرگ اسلامى».
2 - ايجاد اخوت و برادرى ميان مردم.
اخوت ميان سيصد تن از مهاجر و انصار منعقد شد از جمله ميان پيامبر (ص) و على كه اهل سنت نيز اين منقبت را ذكر نموده‌اند. با اين بيان پيامبر كه فرمود: يا على انت بمنزلة هارون... انت اخى فى‌الدنيا والآخرة. 16
3 - انعقاد پيمان دفاعى با يهود يثرب.
برخى مواد آن عبارتند از:
يهود متعرض مسلمانان نشوند مسلمين و يهوديان با دشمن مشترك خود بجنگند مرجع حل اختلافات پيامبر (ص) است. اگر مسلمانان براى حفظ مدينه جنگ نمايند يهود ساكن يثرب سهميۀ خود را پرداخت نمايد.
از ظالم و مجرم نبايد حمايت گردد.
هيچ كس حق ندارد بدون اجازه پيامبر (ص) از پيمان خارج گردد.
هم پيمانان بايد بر اساس نيكى با يكديگر مناسبات داشته باشند.
4 - گسترش اسلام در تيره‌هاى مختلف موجود در مدينه و اطراف آن.
سال دوّم: عمده ترين حوادث اين سال عبارتند از:
1 - اعزام نيروهاى گشتى به سوى خطوط تجارتى قريش
«در سال دوم هجرت هشت «سريّه» صورت پذيرفت».
2 - تغيير قبله‌از بيت المقدس به كعبه. آيات تبديل قبله:
قَدْ نَرىٰ تَقَلُّبَ وَجْهِكَ... 17
وَ مٰا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي ... 18