88«پان ايرانيسم» را زنده كردند و هر قومى، قوم ديگر را تحقير كرد و خود را محور فضيلت و برترى دانست و هنوز هم اين نعرۀ جاهلى در بيشتر كشورهاى اسلامى جنبۀ محورى دارد در حالى كه اسلام با آن مبارزه كرده است.
گفتنى است مسألۀ نژاد و احترام به خاك و زبان، مىتواند دو معناى مختلف داشته باشد؛ يكى بسيار مستحسن و ديگرى كاملاً زشت و منفور.
انسان از اين نظر كه در سرزمينى ديده به جهان گشوده و از مواهب آنجا بهره گرفته، به آن منطقه مهر بورزد و در عمران و آبادى آن بكوشد و ... چنين گرايشى به نژاد و يا آب و خاك و يا زبان، بسيار مستحسن است؛ زيرا حقى را كه آب و خاك و مردم منطقه به گردن او دارند ادا كرده است.
ولى اگر انسان به خاطر وابستگى به قومى و يا زبانى و خاكى خود محور گردد و در صدد تقويت قومى و تضعيف ديگران برآيد و ... چنين قوم گرايى، همان ناسيوناليسم مبغوض و شوم است كه اسلام آن را محكوم كرده است و برترى را در تقوا و ايثار دانسته است و به وابستگىهايى مانند زبان و خون، ارزشى قائل