71«سهيلى گويد: زمزم آب نوشيدنى بود كه روح القدس جبرائيل، با پاشنۀ پاى خود براى اسماعيل فرزند ابراهيم جارى ساخت و واژۀ «بعقبه» مىتواند اشاره به اين نكته باشد كه زمزم براى اعقاب اسماعيل است كه عبارتند از حضرت محمّد صلى الله عليه و آله و امّت او.»
چنانكه خواهيم ديد، بيشتر روايات فريقين، اينگونه بيان مىكند كه جبرئيل به صورت انسانى در آمد و با پاشنۀ پاى خود زمين را شكافت و آب زمزم جوشيد و برخى روايات از شيعه و سنّى، از پاشنۀ پاى اسماعيل سخن مىگويد 1 و در هر حال برداشت سهيلى و اشاره رمزگونهاى كه بدان پرداخته، در هر دو صورت مىتواند صدق كند و خدا داناتر است.
ثمرات القلوب
در دعاى حضرت خليل الرحمان است كه چون هاجر و اسماعيل عليه السلام را در آن وادى غربت و خشگ و سوزان نهاد و برگشت، با خداى خود گفت: