70ترسيم شده، به وسيلۀ ابراهيم خليل عليه السلام حج را روح و شكوهى ديگر بخشيد و به دور از آلودگىهاى شرك جاهلى، قوانين و فقه حج را تعليم داد، چنانكه حضرتش در حجّةالوداع، آداب و سنن اين فريضۀ الهى را در عمل به مردم آموختند و از همين جا مىتوان به راز زمزم پىبرد كه در ژرفاى اين چاه شگفت انگيز، چشمه سار ديگرى روييده كه زلال خوشگوارش جانها را طراوت و حيات بخشد و اين چشمهسار، كوثرى است كه هرگز نخشكد و تا قيامت همپاى زمزم جاودانه بماند و قلوب انسانها را از ثمرات معنوى سيراب كند.
اشاره رمزگونه به وارثان اسماعيل
نويسندۀ كتاب «تاريخ عمارة مسجد الحرام» سخنى را از «سهيلى» آورده كه خالى از لطف و زيبايى نيست و آن جمله اين است:
«قال السهيلى: كانت زمزم سقيا اسماعيل ابن ابراهيم فجرّهاله روح القدس بعقبه وفى ذلك اشارة الى أنّها لعقب اسماعيل ووارثه وهو محمّد صلى الله عليه و آله وأمّته» 1