131( 4 )
زمزم در تحولات تاريخ
در بخشهاى گذشته، به سرآغاز و چگونگى پيدايش زمزم پرداختيم. اكنون كه از آن واقعۀ مهم و تاريخساز چهارهزار سال مىگذرد، زلال زمزم همچنان در جوار كعبه معظّمه جارى است و جرعه نوشان عشق و تشنهكامان وصل را سيراب مىكند و تا قيامت مىجوشد تا گواهى صادق از رويش نهال محبت در كوير انقاع و درخشش نور اميد در وادى حيرت و نوميدىها باشد كه خاندان حضرت ابراهيم عليه السلام بذر آن را پاشيدند و ثمرهاش را ديدند؛ ....وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَرٰاتِ ... .
در طول چهار هزار سالى كه بر اين پديدۀ شگفتِ حرمِ الهى گذشته، زمزم تحوّلاتى را از سر گذرانده است و بىشك در رهگذر حوادث، به يك روال طىّ مسير نكرده است. مدّت زمانى آشكار بود و از آن استفاده مىشد و در