68روى و چهرۀ واقعى ندارند چون هزاران رو دارند و از رو نمىروند! در چنين اجتماعاتى هميشه ميان دستورات دين و مقررات دولت، و ملت و حكومت اختلاف است و كارها به نتيجه نمىرسد. اكثريتملت از دين خود دست برنمىدارد و دولت خود را با دين تطبيق نمىكند. دولت تا آنجا پيش مىرود كه سر و كارش با ملت نباشد و دين تا آن حد اجرا مىشود كه متكى به دولت نباشد.
حج يكى از وظايف و فرايض دينى است كه نظر و توجه دولت در حسن انجام آن بسيار مؤثر است و چون دولت توجهى ندارد بلكه موانعى مىتراشد، بسيار مشكل گرديده است. حج تعطيل شدنى نيست، هر كس كه خود را مكلّف به اين امر دانست مىكوشد كه وظيفهاش را انجام دهد و از فوت آن نگران مىشود.
مشاهدۀ مشاهد پيامبران و اولياى حق و زادگاه اسلام و زمينها و مواضع تاريخى آن، مورد آرزوى هر فرد مسلمان است و موانعى كه دولتها -- درست يا نادرست - در برابر وظيفه و عشق مردم مىتراشند مؤثر نيست. دولتها در اثر اين موانع، موجب زيانهاى مالى و جانى و حيثيتى در بين مردم مسلمان مىشوند.
بهانهجويى و كارشكنى دولتها
در اين سالها، بهانۀ دولتها مسائل اقتصادى و ارزى است، و موضوع زيانهاى اقتصادى را پيش مىكشند و براى انجام وظيفۀ حج در كشورى مانع قرار مىدهند، در حالى كه در هر ماه ميليونها پول آن