846گوناگون تشريع نمود كه هريك رذيلهاى از رذايل انسان را برطرف نمايد. و حج، مجمع العناوين جملهاى از اين عبادات است كه هر يك صلاحيتى در تصفيۀ نفس را داراست. و شايد به همين دليل است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: مبدل كردم رهبانيت را به جهاد و حج. 1
مرحوم كلينى در كافى نقل مىكند: «أفضل الناس من عشق العبادة فعانقها و أحبّها بقلبه و باشرها بجسده»؛ 2 بهترين مردم كسى است كه به عبادت عشق ورزد و با آن معانقه كند و با قلب خود آن را دوست بدارد و با بدن خود با آن مباشرت نمايد. گر عشق نبودى و غم عشق نبودى
زيارت و تحقق تعادل رفتارى نفس
غزالى از جمله فلاسفهاى است كه به بررسى موضوع تعديل رفتار و درمان بيمارىهاى روحى زمان خود پرداخت و به گونهاى منطقى رفتار را تحليل نمود و در اعماق نفس بشرى جستوجو كرد. در نهايت همچون مسكويه بر اين عقيده گشت كه «اخلاق نيكو به اعتدال قوۀ عقل و كمال حكمت و نيز به اعتدال قواى غضب و شهوت و اطاعت اين قوا از عقل و شرع باز مىگردد. اين اعتدال از دو راه حاصل مىشود: نخست از راه بخشش الهى و كمال فطرى به گونهاى كه انسان با كمال عقل و حسن خلق آفريده شود؛ دوم از راه مجاهدت و واداشتن نفس به اعمالى كه اخلاق پسنديده را برايش فراهم مىآورد». 3
هر يك از اعمال زيارت خانۀ خدا تعليمى است در فروتنى، و خشوع و تمرينى است در واداشتن نفس به اخلاق پسنديده. حج از جمله مناسكى است كه در روايات فراوان، مجاهدت نفس از لوازم آن شمرده شده كه با تحقق حقيقى اين مجاهدتها،