843بالقوه است و در اين هنگام است كه به فعليت و سرمنزل مقصود مىرسد. 1 چنانكه در روايت نيز آمده است كه از علامات قبول حج، ترك معاصى و گناهانى است كه زاير در گذشته مىكرد و از علامات ديگر آن، بدل نمودن همنشينان بد به همنشينان خوب و مجالس لهو و غفلت را به مجالسى كه در آن ياد خدا شود. 2
رهآورد زيارت در صيرورت نفس آدمى
علاوه بر اينكه حج، خود مىتواند طى مراحل و مراتب چهارگانه نفس باشد، رهآوردهايى را نيز به طور مستقل ذكر مىكنيم و در ضمن بيان آنها به اقوالى از فلاسفۀ مسلمان در تأييد اين كه نفس مىتواند به چنين قابليتى دست يابد نيز اشاره مىكنيم.
زيارت و تحقق معرفت نفس
چنانكه گفتيم در زيارت، ابتدا بايد نفس را از تمامى زنگارها پاك نمود و آنگاه وارد ميدان لقاى الهى شد. اين زدودن نفس زاير از آلودگىها جز با شناخت آن امكانپذير نيست. نخست بايد به نقايص وجودى خود اقرار كرد و آن را باور نمود و آنگاه به تخليه و تحليۀ آن اقدام كرد. تخليه از بدىها و كاستىها و تحليه به نور معرفت الهى.
لذا معرفت حق پس از معرفت نفس به خود حاصل مىگردد. ابوحامد غزالى مىگويد: «ما از شناخت نفس به شناخت خداوند تبارك و تعالى مىرسيم». 3
تحقق اين رابطه از جمله نكاتى است كه در آيات و روايات نيز توجه زيادى به آن شده است. «من عرف نفسه فقد عرف ربه عجبت لمن يجهل نفسه كيف يعرف ربه». 4
اما در اينكه چگونه چنين تلازمى را مىتوان برقرار نمود؛ سيد عبداللّٰه شبر در كتاب مصابيح الأنوار، وجوهى را به نقل از حكما و متكلمين ذكر مىكند كه برخى از آنها عبارتند از:
- با توجه به اينكه نفس بر بدن اشراف دارد و احوال بدن بر او پوشيده نيست،