137آرى،آدمى لحظهلحظۀ زندگى فاطمه عليها السلام را زير چتر پيامبر خدا مشاهده مىكند، جاى پاى آمينگويان رسول خدا را در مباهلۀ نصاراى نجران مىبيند و به ياد مىآورد و آنرا براى هميشۀ عمر خود، به خاطر مىسپارد. چنين حجّى است كه انسان را الهى مىكند و از او عارف بِاللّٰه مىسازد.
2 . بُعد سياسى و فرهنگى. انسان در اين عبادت خالصانه با بُعدىغيرسياسى و غيردنيا طلبانه، كارى سياسى به نفع جوامع اسلامى و امت مسلمان انجام مىدهد. حج، عامل مؤثّرى است براى وحدت صفوف مسلمانان و اطلاع رسانى كشورهاى اسلامى به يكديگر. در نتيجه دشمنان اسلام، هيچ كشور اسلامى را تنها نمىبينند. در اين زمينه، گفتۀ يكى از سياستمداران قابل ذكر است كه مىگويد:
«واى به حال مسلمانان اگر معنى حج را نفهمند و واى به حال دشمنان آنها اگر برآيند حج را درنيابند.»
امروزه در مراسم حج، با ملاقات و ديدارهايى كه ميان دانشمندان مسلمان با فرهنگهاى مختلف انجام مىگيرد. آنان از آثار فكرى و قلمى و انديشههاى يكديگر آگاه مىشوند و مبادلۀ افكار مىكنند كه اين در ترويج آثار اسلامى تأثير بسزايى دارد و از بركات حج است.
حديث: امام صادق عليه السلام دربارۀ تأثير اجتماعى حج در سياست و فرهنگ كشورها فرمودند:
«اگر هر قوم و ملتى تنها از كشور خود سخن بگويد و تنها به مسائلى كه در آن است بينديشد، نابود مىشود و كشور را به