95 «فَاذْكُرُوا اللّٰهَ » به ياد حق باشيد.

حج بت‌پرستان و حج موحدان

بت پرستها نيز همچون موحّدان حج بجا مى‌آوردند، منتهى فرقى كه هست اينكه: بت‌پرستان (شب يازدهم و دوازدهم) بعد از انجام مناسك مِنى، به بازگو كردن افتخارات نياكانشان مى‌پرداختند كه: قبيلۀ ما اين چنين... عشيرۀ ما آن چنان... و... ليكن زائر موحّد بعد از انجام مناسك منى (شب يازدهم و دوازدهم) وقت خود را به ياد حق مى‌گذراند: «فَإِذٰا قَضَيْتُمْ مَنٰاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللّٰهَ كَذِكْرِكُمْ آبٰاءَكُمْ » شب را در منى بمانيد كه به ياد حق باشيد، همانطوريكه ديگران به ياد نياكان‌شان بودند بلكه بيشتر و شديدتر. محبّت ديگران منحصر در محدودۀ طبيعت است، و محبّت انسان موحّد در محدودۀ عقل. انسان موحد، اگر اهل ذِكر يا ذُكْر باشد «يادش» شديدتر و اگر اهل محبت باشد «مودّت و محبّتش» قوى‌تر است.

¹ لذا فرمود: محبّت مؤمنان به خدا شديدتر از محبت ديگران است (وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ ) ².

سرزمين منىٰ تجليگاه تولّى و تبرّى

قرآن براى اعمال و احكامى كه در منى مطرح است، حكمت‌هايى مى‌فرمايد: در منى مسأله «سنگ زدن» و «قربانى» است. و سپس نمونه‌اى از اسرار قربانى را بازگو مى‌كند.

دو مرحلۀ «جذب» و «دفع» هم در حد طبيعت است؛ يعنى در گياهان، حيوانات و انسانهاى عادى هست. و هم در اوحدى از انسانها وجود دارد