116اوحدى از مردان با ايمان است، به خدا پاسخ مثبت مىدهد. مىگويد:
«لبيك ، ذا المعارج لبيك ، داعيا الى دار السلام لبيك ، مرهوبا، مرعوبا اليك لبيك ، لا معبود سواك لبيك »، اين تلبيهها نشان مىدهد، كه زائر بيتاللّٰه جواب خدا را مىدهد نه جواب خليل خدا را. گرچه جواب خليل خدا هم جواب خداست. و نيز گرچه جواب خدا بدون جواب خليل خدا نيست. اما اين شهود عارف است و زائر بيتاللّٰه است كه فرق مىكند.
تلبيهها هم يكسان نيست. گرچه ممكن است كسى بگويد: «لبيك ذا المعارج لبيك »، ولى در حقيقت به: «أَذِّنْ فِي النّٰاسِ بِالْحَجِّ» لبيك مىگويد:
به دعوت خليل لبيك مىگويد نه به دعوت جليل. چون هر اندازه كه انسان در آن مرحلۀ اول پاسخ داد، به همان اندازه در مقام ظاهر هم لبيك مىگويد. و چون دو بار لبيك گفتهايم. و اين لبيكها هم در طول هم است و همواره هر دوى اينها محفوظ است. يك قضيۀ تاريخى نيست كه گذشته باشد. يكى همان است كه در سورۀ اعراف آمده:
«وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلىٰ أَنْفُسِهِمْ ، أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قٰالُوا بَلىٰ » 1.
ذات اقدس اله به رسولش فرمود: «به ياد اين صحنۀ ميثاق گيرى باش».
گرچه خطاب به پيغمبر است ولى در حقيقت همۀ انسانها مخاطبند. خدا مىفرمايد: به ياد اين صحنه باشيد كه ما از شما تعهد گرفتيم، حقيقت خودتان را به شما نشان داديم. شما ربوبيت ما را فهميديد، عبوديت خود را مشاهده كرديد و گفتيد: «بَلىٰ». در جواب خدا كه فرمود: «آيا من رب شما نيستم»؟ گفتيد: «آرى ربّ ما هستى».
صحنۀ ديگر، وقتى است كه ابراهيم خليل - سلام اللّٰه عليه - از